Vladimir Jovanović
CRNOGORCI  I  „RASE EVROPE”

 

 

U arealu dinarskog tipa Crnogorci su izuzetak, jer među njima dominira od ostalih „dinaraca” izolovana, različita antropološka grupa sa srodnicima na sjeveru Evrope. Ovo je rezime Karltona Stivensa Kuna iz jednog poglavlja njegove knjige „Rase Evrope”  štampane 1939. godine. 

Kun je doajen američke antropologije. Doktorirao je 1928. na Harvardu, gdje je kasnije predavao. Tokom karijere je preduzeo terenska istraživanja od Albanije, Etiopije, Jemena, Iraka, Irana, Sirije, Avganistana, Australije, do centralne Afrike, Sijera Leonea i Čilea. U Američku akademiju nauka je primljen 1952. a bio je i predsjednik Američke asocijacije fizičkih antropologa.  Osim knjige „Rase Evrope”, Kun je autor knjiga „Priča o čovjeku” (1955), „Porijeklo rasa” (1962), „Savremene rase čovjeka” (1965), itd.

Djelo „Rase Evrope”  proteklih decenija interno nije bila nepoznato nakadašnjoj jugoslovenskoj naučnoj zajednici, uključujući Kunove nalaze o različitosti biofizičkih karakteristika većeg dijela Crnogoraca u odnosu na dinarski tip. No, koliko smo uspjeli provjeriti, široj javnosti u popularnoj formi na „Rase Evrope”  nije skrenuta pažnja, premda je u specijalizovanim antroploškim spisima pominju u popisima korišćene literature.


„STAROCRNOGORSKI TIP KONCENTRISAN
U ETNIČKO SREDIŠTE CRNOGORSKE
NACIJE”: Karlton Kun (1904-1981)

 

O antropološkom biću ne samo Crnogoraca, već i svih naroda koji naseljavaju balkansko zaleđe Jadranskoga mora, napisani su relativno brojni radovi. Francuz ruskog porijekla, Žozef Deniker, utemeljio je u svom djelu „Rase i narodi  na zemlji: elementi antropologije i etnologije” iz 1886. posebnu „jadransku rasu”, u koju je ubrojao i Crnogorce. Naziv „jadranska rasa”  ubrzo je zamijenjen u dinarski tip i kao takav se isključivo pominje.

Teze o „dinarskom tipu”, odnosno jedinstvenom rasnom osnovu Slovena od južnih Alpa do Ohridskoga jezera, korišćene su i za dalekosežne političke poduhvate, poput stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Razvijajući svoju „antropogeografsku” i „etnogeografsku školu”, Jovan Cvijić, kao predsjednik geografske sekcije srpske delegacije na Versajskoj konferenciji, nije skrivao da je preko dinarskog tipa zapravo radio na „naučnom dokazivanju” opravdanosti Kaljevine SHS.

U vrijeme kada je Karlton Kun pisao „Rase Evrope”, već su postojali rezultati terenskih ispitivanja u Crnoj Gori, sa egzaktnim mjerenjima, koj je objavio američki naučnik Robert V. Erik u članku „Neki komentari o rasnoj istoriji Crne Gore u svijetlu arheoloških, istorijskih, etnografskih i antropometrijskih podataka”. Nezavisno od Erika, Čeh Jan Valšik takođe je na Durmitoru i desnoj obali Tare obavio antropometrijska mjerenja; rezultate je 1937. sabrao u članku „Antroploška studija Crnogoraca sa Durmitora”.

U poglavlju „Rasa Evrope” naslovljenom „Savremeni Sloveni: Srbi, Hrvati i Slovenci”, objašnjavajući ondašnju političku konstelaciju, Kun s njom u vezi piše da su „pod pojmom Srbi uključeni, međutim, raznovrsni narodi”, pa izdvaja „prave Srbe”, zatim Crnogorce, Bosance, te katolike iz Hercegovine i Dalmacije. O antropologiji Crnogoraca Kun konsultuje nalaze Valšika, zatim Eugena Pitarda, Artura Haberlanda, Uga Vrama, Branilsava Maleša, no centralna je interpretacija rezultata do kojih je došao Robert Erik. Kun napomjnje da je koristio ne samo zbirne rezultate objavljene u citiranom Erikovom članku, nego i detaljnju antropometrijsku građu prikupljenu u Crnoj Gori.

 

CRNOGRCI KAO POSEBAN ANTROPOLOŠKI TIP:
„Rase Evrope”, originalna naslovnica

 

„Podaci na osnovu kojih slijedi antropometrisjki rezime”, piše Kun, „u velikoj mjeri zasnivaju se na neobjavljenoj seriji više od 800 Crnogoraca koje je mjerio gospodin Robert V. Erik i ovdje se koriste sa njegovim odobrenjem”.

Kun piše da su „Crnogorci najviši ljudi u Evropi”, žive u brdima; branili su „hrišćanstvo i slobodu”. Poput „sjevernih Albanaca”, Crnogorci su takođe očuvali svoju klanovsku organizaciju. „Oni su lingvistički Srbi, ali ne može biti nikakvih sumnji da su u velikoj mjeri slovenizirani Albanci; kulturni kontinuitet između dva naroda je upadljiv, jedine realne razlike su jezičke i religiozne”, tvrdi Kun. U jednom drugom poglavlju „Rasa Evrope”  je posebno razvio ovu tezu, upoređujući sličnosti Crnogoraca i Gega, jedne od dvije grana Albanaca.

Iako su Crnogorci, piše autor knjige „Rase Evrope”, podijeljeni u „nekoliko geografskih sekcija”, među njima razlike „nijesu velike”, pa Crnogorce tretira kao cjelinu. Prosječna visina crnogorskog muškarca se kreće 177 cm, ponegdje i 178 cm, no osim što su najviši, Kun primjećuje da su sa prosječnih 72 kg „vjerovatno i najteži” u Evropi „budući da su teži i od irskog muškarca”.

Slijedi popis antropometrijskih rezultata i upoređivanje sa drugim narodima tadašnje Kraljevine Jugoslavije. Cefalični indeks kod Crnogoraca „otprilike je isti kao za Hrvate, Bosance i Srbe”, ali „Crnogorci imaju svjetlije oči od Srba i u potpunosti svijetle kao Slovenci i Hrvati; više od 80 odsto imaju ružičasto-bijelu boju kože”, izvještava Kun. Potom detaljnije opisuje bitne karakteristike Crnogoraca:

„Pretežno su tamno-braon boje kose; u Staroj Crnoj Gori oko 45 odsto odraslih muškaraca pripadaju ovoj klasi, dok su 20 odsto srednje-braon, a 26 odsto auburn, ili braon sa uočljivim crvenkastim primjesama. Plemena u Brdima i na sjevernim granicama su donekle tamnija… Brade su svijetlije od kose na glavi; kod staro-Crnogoraca su 43 odsto cvrenkasto-braon, osam odsto sadrže čisto crni element, samo 17 odsto su tamno-braon. U Brdima, zlatno-braon brade su veoma česte”.

Kun primjećuje da sve to „nije pojava samo ekstremna, ali je posebno neobična za ovaj dio Evrope” i dodaje da su „Srbi, tradicionalno bliski srodnici Crnogoraca, mnogo tamnije kose”, itd.

Niz drugih rezultata istraživanja Kunu je osnova da su „Crnogorci suviše riđi za običan dinarski tip”. Naime: „Uzimajući individualnog Crnogorca, nalazimo mnoge koji odgovaraju standardnoj dinarskoj specifikaciji, ali su svi viši od većine dinaraca drugdje”. S tim u vezi izdvaja  „karakteristični tip Crnogoraca”, koji u izvorniku naziva The Old Montenegrin type, ili u prijevodu – starocrnogorski tip.

Navodi da je starocrnogorski tip veoma visok, potpuno zasvođene glave skraćene u zadnjem dijelu; lice je veoma široko, vilice veoma krupne, njegove obrve opuštene, nos mu je veliki i sa debelim vrhom”, sa tendencijama ka ružičastoj boji kože i „svijetloj mješavini boje očiju”. No, dodaje da su „većina Crnogoraca mješavina između ovog tipa i više konvencionalnih ’dinaraca’”.

Kun potencira prisutnost kod Crnogoraca procesa brahikefalizacije (stručni termin, naziv od grčkih riječi brahios = široko i kefalos = glava; u doslovnom prijevodu brahikefalizacija je proširenje glave, lobanje). I piše: „Starocrnogorski tip, koncentrisan u jugozapadnim planinskim marginama Crne Gore, sjeverno od Skadarskoga jezera, u najkonzervativniji dio kulture Kraljevine, kao i u etničko središte crnogorske nacije, nije ništa više niti manje nego lokalna nesmanjena brahikefalizacija iz mlađeg paleolita čiji opstanak ili pojavu možemo usporediti sa onima u sjevernoj Evropi”.

Iako za brahikefalizaciju veli da se eventualno može pripisati „hranljivim faktorima povezanim sa životom na krečnjačkoj planini”, Karlton Kun je bez dileme: „Crna Gora nije, dakle, jednostavno dinarski nukleus”. Ako nije dinarski, koji je onda?

Starocrnogorski tip, prema Kunu, zapravo je identičan Borebi tipu (u orig. Borreby type), koji u osnovi karakteriše robusnost tijela i glave, svijetlija koža, isto takva kosa i brada. Borebi tip se profilisao u mlađem paleloitu. U Evropi Borebi tip je prisutan u Danskoj, južnim djelovima Švedske, dijelu Belgije (Valonija), no njegova je najveća savremena koncentracija – u sjevernoj Njemačkoj.

 

MAPA IZ KNJIGE KARLTONA KUNA:
Crna Gora, okružena „dinarskim tipom”, grafički identična zona
sa udaljenim srodnicima na sjeveru Evrope

 

Upravo na području sjeverne Njemačke i djelovima Poljske, u gornjem toku rijeke Labe (Polablju), dr Radoslav Rotković je identifikovao pradomovinu Crnogoraca. U knjizi „Odakle su došli preci Crnogoraca”  (1996) publikovao je zapanjujući broj tamošnjih toponima podudarnih sa postojećim širom savremene Crne Gore, no Karltona Kuna i knjigu „Rase Evrope”, niti Borebi tip – nije pominjao.

Međutim, Kunov rad posredno konsultuje etnolog dr Špiro Kulišić u svojoj poznatoj studiji „O etnogenezi Crnogoraca”  (1980). Kulišić piše da je „u nauci već konstatovano da većina Crnogoraca predstavlja mješavinu dinarskog i praistorijskog Borreby tipa, krupnog tijela, krupne glave i širokog lica”, pri čemu se poziva na radove francuskih i italijanskih naučnika iz 1950-ih koji su, u stvari, samo citirali ili razradili Kunovo djelo.

Antropolog dr Božina Ivanović (1931-2002) u svojim radovima, poput članka „Antropogeneza i adaptacija Crnogoraca”  (objavljen u „Glasniku Antropološkog društva Jugoslavije”, 1999) saglasan je sa Kunovom tezom o brahikefalizaciji, štaviše, Ivanović je pisao da se savremeni Crnogorci „po nekim morfološkim karakteristikama ekstremno razlikuju od susjednih slovenskih i neslovenskih grupacija”. No, Kuna je ubrojao u one koji su antropološka ispitivanja Crnogoraca navodno najčešće obavljali „bez egzaktnih antropometrijskih i antroposkopskih podataka”. Na osnovu novijih arheoloških istraživanja, Ivanović je dokazivao antropogenetski kontinuitet savremenih Crnogoraca sa najstarijim stanovništvom na našem području, itd.

Karlton Kun u zaključku razmatranja o Crnogorcima ostavlja otvoreno pitanje porijekla starocrnogorskog tipa, odnosno, uzdržan je od odgovora na enigmu očigledne povezanosti sa hiljadama kilometara udaljenim Borebi tipom na sjeveru Evrope:

„Dosad nema evidencije za dokazivanje ili opovrgavanje prisutnosti mlađeg paleloita evropskog rasnog soja u ovoj regiji. Znamo malo ili ništa od predistorije arheologije u Crnoj Gori. Kako je taj soj dobila Crna Gora, daleko od ostalih centara preživljavanja, problem je koji se ne može riješiti bez dodatnih činjenica”.

 

 

 

 

Tagovi: , , ,

 
 

Kalendar

December 2018
M T W T F S S
« Nov    
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31