Dvorac Petrovića Podgorica – Izložba „Crtež kao eksperiment“

 

 

U utorak, 27. marta sa početkom u 20 časova u Centru savremene umjetnosti Crne Gore, u Dvorcu Petrovića biće otvorena izložba „Crtež kao eksperiment“, kustoski projekat istoričarke umjetnosti Nataše Nikčević.

Istoričarka umjetnosti Nataša Nikčević je ovim povodom odabrala radove 45 crnogorskih umjetnika različitih generacija a u tekstu „Vrt sa stazama koje se račvaju“ zapisala je, između ostalog: „Radovi crnogorskih umjetnika korespondiraju  sa aktuelnim evropskim kretanjima kako na nivou jezika tako i na nivou vrijednosti. Gdje se u vremenu nepreglednosti nalazi crtež kao medij u savremenoj crnogorskoj umjetnosti – neka su od inicijalnih čvorišta u koncepciji izložbe „Crtež kao eksperiment“. Ako se prihvati definicija da je linija u crtežu osnovno sredstvo ekspresije, različito materijalizovana i realizovana, onda izložba „Crtež kao eksperiment“ mapira ispitivanja vlastitog duktusa crteža ali i apostrofira crteže u koje je moguće ući – oprostoreni crteži gdje fizis prelazi u poezis kao i radove koji označavaju intermedijalna preplitanja sa svjetlom, digitalnom umjetnošću…“.

Izložba „Crtež kao eksperiment“ se može pogledati u Dvorcu Petrovića i Perjaničkom domu do 13. aprila.

 

Povodom predstojeće izložbe, istoričarka umjetnosti Nataša Nikčević, je napisala tekst “Vrt sa stazama koje se račvaju” koji objavljujemo integralno:

“Teoretičari savremene umjetnosti smatraju da živimo u doba tehničke reprodukcije, da je kultura pisma zamijenjena kulturom ekrana. Preciznije, unutar savremene umjetničke scene detektuju se intermedijalna preplitanja još od 60-tih godina 20. stoljeća, a u crnogorskoj otkloni od tradicijske likovnosti u sintaksi pojedinih umjetnika, koji se vraćaju u Crnu Goru osamdesetih. Radovi crnogorskih umjetnika korespondiraju sa aktuelnim evropskim kretanjima kako na nivou jezika tako i na nivou vrijednosti. Gdje se u vremenu nepreglednosti nalazi crtež kao medij u savremenoj crnogorskoj umjetnosti – neka su od inicijalnih čvorišta u koncepciji izložbe Crtež kao eksperiment. Ako se prihvati definicija da je linija u crtežu osnovno sredstvo ekspresije, različito materijalizovana i realizovana, onda izložba Crtež kao eksperiment mapira ispitivanja vlastitog duktusa crteža ali i apostrofira crteže u koje je moguće ući – oprostoreni crteži gdje fizis prelazi u poezis kao i radove koji označavaju intermedijalna preplitanja sa svjetlom, digitalnom umjetnošću… Crtež je eksperiment, a eksperiment znači živjeti u svijetu kao otvorenom procesu, projektu i trenutku. Crtež je zapis, hronika razvoja misli, prikaz vlastite slike stvarnosti, a najčešće naše  primarno sidrište u potrazi za odgovorima.

Kakva su primarna sidrišta crnogorskih umjetnika kada je u pitanju Crtež kao eksperiment? Moguće je unutar tako shvaćenog crteža napraviti izvjesne cijeline u želji da se metodološki klasifikuju ipak po nekim zajedničkim putanjama: Crtež kao eksperimentalna varijacija Burić Branko Ilija; Crtež kao konceptualni rad Nenad Šoškić, Nataša Đurović, Suzana Pajović, Marko Marković, Anka Burić, Teodora Nikčević, Ana Miljkovac Đukanović, Peko Nikčević, Gordana Kuč, Igor Rakčević; Oprostoreni crtež Tijana Dujović Liščević, Nada Kažić, Adin Rastoder; Crtež kroz nekonvencionalne materijale Slavica Gvozdenović, Mihailo Pavićević, Lena Nikčević, Katarina Švabić, Ivanka Vana Prelević, Veljo Stanišić, Jelena Đukanović, Milija Stojanović, Maja Šofranac; Crtež i digitalni mediji Dejan Batrićević, Jovana Vujanović, Anastasija Kostić; Crtež kroz svijest-svijet medijskih poruka Vladimir Dado Đuranović, Roman Đuranović, Tadija Janičić; Crtež kao kolaž Lidija Nikčević, Ljiljana Kolundžić, Marko Musović, llija Nikčević, Biljana Keković; Crtež pikturalnog porijekla Srđan Vukčević, Draško Dragaš, Ratko Odalović, Krsto Andrijašević, Tomo Pavićević, Anita Ćulafić, Natalija Đuranović, Vaso Nikčević, Vesko Gagović, Dragan Karadžić, Sonja Đuranović. Takve podjele samo su uslovne i često se crteži mogu iščitati u barem dvije skupine što govori u prilog osnovne premise izložbe Crtež kao eksperiment.

 

Crtež kao eksperimentalna varijacija

Na ex-jugoslovenskom prostoru postoje umjetnici koji jednu formu najčešće arhetipskog karaktera transponuju i mutiraju decenijama. U toj skupini u crnogorskoj savremenoj umjetničkoj praksi posebno mjesto ima Ilija Branko Burić. Za njega je crtež ili bolje rečeno crtanje krucijalni i jedini izbor koji radi, uslovno rečeno klasičnom tehnikom, olovkama na papiru. Međutim njegovo opsesivno variranje pregnantnog simbola, lika krave koje u biti postaju mrlje zakovitlanih ekspresivnih linija, na granici su crteža kao eksperimenta. “Nozdrve, a posebno oko, koji su tu glavni jemci fizionomije, kao da završavaju taj pokret; kolikogod da izvorno krštavaju fizionomiju, oni i prosvrdlavaju glavu životinje, pretvaraju je u lobanju, napetu muskulaturu prekrštavaju u preostale koštane lukove, i najzad – tu gdje nikada nije crtan krik – postaju mesto krika; eksplozivni gest crtačeve ruke koji ovde donosi i onostrano i damar i punoću života, odgovoran je i za vonj smrti utoliko osetniji što ide uz pomenuti contre-jour čije ’biće senke’ u svetlosnom okružju (M. Guiomar) već uspostavlja klimu smrti.“ Ljubomir Gligorijević – istoričar umjetnosti. Ta beskrajna traka papira podsjeti na sekvence filma čime je postignuta ekperimentalna varijacija crteža.

 

Crtež kao konceptualni rad

„Same ideje mogu biti umjetnička djela; one su dio lanca razvitka koji konačno može naći neku formu. Ne moraju sve ideje postati fizičke.“ (Sol Lewitt, Sentence o konceptualnoj umetnosti, 1969.)

Konceptualna umjetnost, ponekad nazvana i Idea art, je umjetnost u kojoj su same ideje koje stoje iza pojedinog djela i sredstva kojima su one realizovane važnije i od samog završenog rada.

Konceptualna umjetnost se odriče „materijalne realizacije i umesto nje u obliku skica i pismenih bilježaka stavlja na uvid ideje i planove projekata, kojima se predlažu specifične misli ili akcije, a koje trebaju da aktiviraju moć uobrazilje posmatrača. Kreativni momenat se sastoji u stvaranju skice koje primaoca čine aktivnim učesnikom umjetničkog stvaranja, tako što on na jedan poseban način prerađuje samu ideju“. I kao što priliči samom naslovu, „konceptualna umjetnost“ postavlja više pitanja nego što na njih odgovara kao i crtež kao koncept. Crnogorski autori ubrojeni u skupinu crteža kao konceptualnog rada sem koncepta, ideje koja ih uvezuje nemaju zajedničkih elemenata, jer su načini formalizacije različiti.

Benjamin smatra da „osjetiti auru neke stvari znači podariti joj moć podizanja očiju.“ Auratičan rad u tom kontekstu je onaj Nenada Šoškića, koji koristi novinski papir kao podlogu za tijelo kvadratnog objekta. Potom je umjetnik nanio preparaturu kao na ikonama u koju je ugrebao brojeve i inicijale njemu važne osobe, paradigmatičan primjer djela čija odrednica je umjetnost  individualnih mitologija. Nataša Đurović radi crtež koji nastaje djelovanjem gužvanog papira i boje, Suzana Pajović kombinuje fotografiju i tekst gdje je njen rukopis crtež, Teodori Nikčević crtež je rez, Marko Marković koristi klasične slikarske materijale gdje zbog promijenjene perspektive crtež postaje objekat, Ana Miljkovac Đukanović kombinuje crtež koji se pretvara u objekat, Kleovske poetike, dok Gordana Kuč radi objekte čiji bitan elemenat je crtež ispod jednog od njih u vidu obrisa i simbolična upotreba ljubičaste boje koja ima spiritualnu dimenziju. Crtež kao eksperimentalna forma sa industrijskim materijalima odrednica je radova Peka Nikčevića. Delikatno je sugerisana treća dimenzija izolir trakama, a  papir je podloga finim valerskim površinama i linearnim upisima. Anka Burić u oprostorenim crtežima – krpama nastalim prije više od tri decenije sagledava vrijeme kao kategoriju kao i odnos spolja i iznutra (jer na poleđini ranijih radova nastaju novi). Ljepenka – materijal za pakovanje industrijskih predmeta podloga je crteža umjetnika Igora Rakčevića. Surov, obezljuđen svijet njegova je velika tema. Tekst je takođe neka vrsta medija kojim transponuje moguća značenja, čime u tkivo crteža unosi ono što je eksperiment pored nekonvencionalnog materijala i dopušta da se njegov crtež klasifikuje unutar skupine Crtež kao konceptualni rad.

 

Oprostoreni crtež

Oprostoreni crtež podrazumijeva pomjeranje granica između dvodimenzionalnih i trodimenzionalnih kategorija, odnosno linearnih i prostornih. Umjetnike koje sam svrstala u ovu grupu povezuju dobro korišćena svojstva samog materijala, a rezultat su djela potentnog, sugestivnog, ekspresivnog naboja. Nada Kažić realizuje oprostoreni crtež kreiranjem autonomnih formi lavirajući između linije i mrlje. Direktna relacija sa prostorom, graciozno i monumentalno oprostorenje linije su imenitelji radova Tijane Dujović Liščević. Nekonvencionalna skulptura antrompomorfnog karaktera od poliestera je neka vrsta poprišta za klasičan crtež u radovima Adina Rastodera.

 

Crtež kroz nekonvencionalne materijale

Vrijednost materijala i zanatska perfekcija izvođenja su imanentni elementi umjetnika koji su grupisani u kategoriju Crtež kroz nekonvencionalne materijale. Pluralizam poetika i raznovrsnost materijala jedino se mogu registrovati. Slavica Gvozdenović je umjetnica u čijoj formalizaciji radova se uvijek čita eksperiment pa tako i kada je riječ o crtežu. Koristi papir kao materijal ali u njega inkorporira print anđela. Njen crtež je istovremeno oprostoreni u formi crijepa kojim per se i ova forma postaje eksperiment. Mihailo Pavićević upotrebljava kao podlogu crne kese za smeće i zlatnu boju u heraldičkim simbolima koja u njegovom opusu postaje znak pseudo vrijednosti, kritika potrošačke civilizacije koju živimo. Pleksiglas je materijal u kojem već duže vremena istražuje Lena Nikčević. Transparentnost, slojevitost, delikatnost tog materijala za umjetnicu je izazov. Linija je vibrantna, uzbudljiva i na neki način trodimenzionalna. Prirodna strujanja kao što je vjetar ili poetičnije rečeno energija nevidljivog su velika tema Katarine Švabić. Ova kretanja bilježi finim potezima četke kao i postavkom rada jer se folija prelama na dva susjedna zida. Ivanka Vana Prelević u  radu sprovodi spiritualna i supstancionalna istraživanja materije i kontemplativnog gdje žicom tvori crtež. Veljo Stanišić metodom aproprijacije vlastitih ranijih grafika stvara novi crtež. Ispituje vezu sadašnjeg i prošlog, invencije i konvencije. Strukturalni elementi crteža Jelene Đukanović su filc kao potka, topla, izolirajuća i konac kao materijal kojim je crtež vezen. Postavlja pitanje šta to sve može biti crtež ili meka skulptura. Geometrijski oblik kruga koji je variran ima simbolični potencijal savršentva, homogenosti u ovom kontekstu ljubavi. Problematizujući suprotstavljanje materijala koji imaju svoju poetiku i značenja Milija Stojanović klizi granicom realnog i irealnog. To je eksplicitno u crtežu gdje su osnova rendgenski snimci ljudskog tijela. Ponekad je tijelo u nama ali smo i mi često u tijelu, smatra Jan Kott, čime se otkriva dihotomija između tijela kao materije i ontološkog Ja što umjetnik otkriva u ovim radovima, kao i Maja Šofranac koja koristi prozirnu foliju kao osnovu tvoreći linearni, dramatični prikaz tijela čovjeka. Nekonvencionalnost u izboru materijala ovih umjetnika opravadava klasifikovanje unutar izložbe Crtež kao eksperiment.

 

Crtež i digitalni mediji

„U posljednje dvije godine radim dosta digitalne ilustracije (crtanje na kompjuteru u određenim programima). Obično skiciram olovkom ili tušem rad, i onda ga crtam opet u kompjuteru. Takođe dimenzije su uvijek promjenjive, jer mogu da smanjujem i povećavam digitalni rad koliko želim“- objašnjava postupak umjetnik Dejan Batrićević. Anastasija Kostić crta ručno,  potom ih prebacuje  u određene kompjuterske programe da bi  ih štampala na foliji i izrezivala oblike. Uloga potke u crtežu Jovane Vujanović su stare fotografije koje prolaze kroz programsku obradu, a čije se konture prevode u crtež. Potom slijedi štampa. Ovi umjetnici ipak njeguju crtež kao klasičan medij bez obzira koliko bilo njihovo prevođenje u svijet digitalnog, za koji je Miško Šuvaković rekao da je „jedna od najvećih revolucija u istoriji civilizacije.“

 

Crtež kroz svijest-svijet medijskih poruka

Filozofija egzistencijalizma, Kafka, Kami, Sioran, nova figuracija, pop-art, strip, film, društvo u tranziciji su referentni okvir ekspresionističkih crteža Vladimira Dada Đuranovića, Romana Đuranovića i Tadije Janičića, odnosno riječ je o ekpresionizmu prelomljenom „kroz svijest/svijet medijskih poruka. Prizori formiraju različitu mrežu pitanja i odgovora, o društvenoj stvarnosti, kolektivnoj i ličnoj memoriji, stvarajući individualne mitologije odnosno „predstave sa ukusom mita”, kako to objašnjava Levi Stros. Bourriaud je u teoriju umjetnosti uveo pojam semionaut, kojim označava one umjetnike koji „smišljaju putanje između znakova”. Taj postupak se registruje u crtežima Vladimira Dada Đuranovića, kao i onim Romana Đuranovića i Tadije Janičića.

 

Crtež kao kolaž

Korišćenje različitih elemenata ranijih crteža u vidu kolaža, metodom aproprijacije vlastitih ranijih radova je zajednički imenitelj grupe umjetnika koje sam metodološki podijelila u grupu crtež kao kolaž, mada su oni istovremeno pikturalnog porijekla. Projekciju sopstva, uznemirenost u lagunama vlastitog bića emaniraju re-kreirani crteži Ljiljane Kolundžić. Prostor, odnosno urbana arhitektura čini osnovni kod crteža Lidije Nikčević. Ta arhitektura obuhvata i centar i periferiju, pa su crteži pored napuštene trafike, autobuske stanice, neke ogromne zgrade koje propuštaju ponegdje svjetlost. Njihova atmosfera slična je onoj na slikama Edvarda Hopera, jer otuđenost je njihova velika tema. Marko Musović „klasičnom tehnikom i minucioznošću minijaturiste, slaže i lijepi isječene delove modnih ili reklamnih fotografija u odgovarajuće plastične celine, čija mozaičnost i integrisanost raznorodnih elemenata i motiva koegzistira osobenom logikom umjetnikove fantazmatike.“ Ilija Nikčević koristi segmente fotografija koje prenosi na papir i potom upotrebljava kao plastičko sredstvo tuš ili olovku. Biljana Keković je i u crtežu usredsređena na boju koju nanosi gestualnim potezima transponujući ritam kao supstancionalnu kategoriju i površinu. Njen crtež je lirska, senzibilna vrsta kolaža u čije tijelo inkorporira čipku, kao materijal, koji sem boje ima i posebnu strukturu.

 

Crtež pikturalnog porijekla

Boja, odnosno gotovo slikarski postupak, kao što mu i naziv govori punktumi su crteža pikturalnog porijekla. Nekonvencionalni materijali mogu biti upotrebljeni i za ovu vrstu crteža.Taktilnost svile, njena mekoća su inventivno pronađena podloga umjetnika Srđana Vukčevića. Njegov gotovo barokni, senzibilan crtež u boji otvara različita polja značenja u kojima se, prije svega, iščitava melanholija postojanja ali istovremeno i radost življenja. Boja je u akcentima čime transponuje dinamiku. Kontinuiran proces otkrivanja smisla i značenja života, smrti, ljubavi, apsurda, biti svijeta, odgonetanje egzistencijalne suštine plastičkim elementima koji su u interakciji mreže personalizovanih znakova i simbola su čvorišta poetike Ratka Odalovića i Draška Dragaša. Njihovu materiju, tkivo crteža čini prostor, vrijeme i konceptualni signali od kojih su podjednako važni boja i figura, a imaju plastičke i simboličke vrijednosti. Topologija prostora ima prije svega vizuelno značenje i psihološko, jer ta zbijenost, gustina prizora, njihova mnogoznačnost, multiplikovanje žanr scena emanira evokativni potencijal haosa, početka, stvaranja. Stavljajući u fokus svojih interesovanja čovjeka, Krsto Andrijašević „ne teži sferama reprezentativnosti, već su njegovi radovi, bilo da je riječ o skulpturama, slikama ili crtežima, usmjereni ka buđenju najdubljih emocija sa prigušenim dramskim fonom…  Možda nam njegov crtež, na momente, izrazitije svjedoči o potresno osjećajnom svijetu umjetnikovih razgovora sa sobom“ zapisao je istoričar umjetnosti  Dragan Radovanović. Erotika je Tomu Pavićeviću jedna od uvezujućih semantičnih karika kako ciklusa Doručak na travi tako i Malih kućnih čarolija koji fokusira puteno, kič, kult, tabu, ideologiju i autonomiju umjetnosti. Njegovi erotski prizori su slika Svijeta i uvijek balansiraju na granici vidljivog i nevidljivog. Tijelima vraća izgubljenu nedužnost, ona nijesu gola već su naga, primordijalna, mada erotskim zagrljajima budi svu onu energiju i zgusnutu emociju lavirinta i laguna bića, skrivenu, potisnutu, uvezujuću, određujuću… Majstorskim crtežom transponuje lake, meke, bestežinske, fluidne, isprepletane figure, ekonomično i sugestivno, bez sentimentalnosti i klišea, bez efekata banalnog ili bizarnog. Ispod njihove kože probija se žarenje života, buđenje želje, projekcija fantazama, snova, svjesnog i nesvjesnog, jastva…aplicirajući ih na podlogu od gužvane medicinske vate. U crtežu Vasa Nikčevića akcenat je na doživljenom, a ne na viđenom. Tijelo crteža naseljava bezbroj oblika koje je gotovo nemoguće dešifrovati, a impliciraju kretanje, zbivanje, vrtloženje i emaniraju prapočetak, mjesto gdje se začinje ideja, metafizičku suštinu i ustrojstvo svijeta koji je razapet između stvaranja i uništenja. Boja je dominantni plastički element u struktuiranju Nikčevićevog crteža.  U crtežu Veska Gagovića bitan je ritam kao sveukupna supstancionalna kategorija. Odnosi između boje i forme predstavljaju logično i postupno izgrađivani sistem razrješavanja složenih problema plastičko-značenjskog korpusa likovne cjeline. Crtež biva lišen značenja u konvencionalnom smislu čime se upravo artikuliše čisto plastičko jezgro vizuelne situacije. „Služio sam se principima koji su poznati na Dalekom Istoku – crtanje, slikanje i pisanje” kaže Dragan Karadžić i dodaje: “Dosta je slika i crteža koje su vezane za neko pismo i njegovu istoriju, ali – pismo koje ima neku ličniju crtu. To je slično nekom zapisu koji ne otkriva sve – možda nešto i prikriva – ali ima svoj grafizam, ucrtanost, urezanost što su ih imala sva moguća pisma”. Ritmičnost prostiranja formi koji su entiteti, na crtežima Sonje Đuranović ima paralelu u ritmovima i vibracijama samog života, koji je radost življenja a čiji pregnantni znak i ekvivalent je boja. Formu cvijeta čije je porijeklo u prostorima bajki, fantazama, lične mitologije redukuje i time projektuje egzistencijalnu zapitanost. Prolaznost ili prije otpor ništavilu tematsko-motivska su ovojnica hermetičkih crteža Anite Ćulafić. Snažan, gestualan potez i dramatična linija su sredstva kojima tvori uzbuđujuće, irealne prizore. Crteže Natalija Đuranović struktuira kao palimpsest, i hromatski, veliki melting pot na tankoj granici bajkovitog i grotesknog. Ta akumulacija i izukrštanost figura, predmeta, znakova, emanira relacije uslovno poznatog i sasvim neizvjesnog, iluzije i aluzije, realnog i imaginarnog…kao i osjećaj egzistencijalne ugroženosti čovjeka koji je iznjedren iz nelogične, metafizičke i antiracionalne biti svijeta (Niče).

Crtež kao eksperiment je mapiranje, jedno od mogućih, fenomenologije crteža, ukazivanje na polja i identitete savremenog crteža – kao vrt sa stazama koje se račvaju.