Trinaestojulski ustanak kao antifašistički fenomen i potvrda nacionalnog identiteta

 

Povodom sedamdesetogodišnjice Trinaestojulskog ustanka objavljujemo dio iz knjige Milije Stanišića “Dubinski slojevi Trinaestojulskog ustanka u Crnoj Gori” (Istorijski institut Crne Gore, Podgorica, 2005.) kao i tekst Dušana Ičevića – “Trinaestojuski ustanak – nova potvrda crnogorskog nacionalnog identiteta” (zbornik radova sa naučnog skupa o Trinaestojulskom ustanku održanom u CANU 11. i 12. jula 1991. godine) 

Crnogorcima namijenjen fašistički protektorat 

MILIJA STANIŠIĆ – TRINAESTOJULSKI USTANAK – JEDINSTVEN FENOMEN DRUGOG SVJETSKOG RATA

OSNOVE POLITIČKE I VOJNE STRATEGIJE KPJ U OKUPIRANOJ ZEMLJI

Odmah poslije aprilske katastrofe Kraljevine Jugoslavije fašistički osvajači su iskazali svoje namjere i ciljeve prema porobljenom stanovništvu: Srbi su se našli u najtežoj situaciji jer je nacistička Njemačka težila da ih uništi (slično Rusima i Poljacima); Slovencima je takođe zaprijetila opasnost fizičkog istrebljenja i ugrožen im je nacionalni opstanak; Hrvate u jadranskom pojasu Italija je počela ubrzano da asimilira; Makedonci su se neposredno susreli sa opasnošću da izgube svoje nacionalno biće i da ih pretope u Bugare; Crnogorcima je bilo namijenjeno da žive u fašističkom protektoratu. Stanovništvo okupirane Jugoslavije, bilo je izvjesno, upućivaće kao roblje da rade za privrede fašističkih zemalja, a mnogi će prosipati kosti na tuđim ratištima. Uz to, okupatori su planski i svim sredstvima širili mržnju i podsticali međusobne sukobe jugoslovenskih naroda. U cjelini, stanje i istorijska sudbina naroda Jugoslavije pod okupacijom bili su izuzetno nepovoljni. Jugoslovensko društvo je zahvatila golema i duboka kriza.
Građanske političke snage bile su u to vrijeme pocijepane. Separatistički i fašistički dio buržoazije otvoreno se stavio u službu okupatora, aktivno podržavajući i braneći njegove pozicije. Političke stranke vladajućih slojeva, uoči rata najbrojnije, bile su obezglavljene bjekstvom njihovih, glavnih vođa iz zemlje. Rastrojene su i naredbom okupatora da im se zabranjuje svaka djelatnost, a nijesu imale bilo kakvog iskustva u ilegalnom radu. Ugled tih stranaka u narodu je znatno opao jer su u patriotskim krugovima smatrane odgovornim za trulež države i njen brzi slom. Prozapadno orijentisani nijesu sasvim izgubili nadu u pobjedu Engleske i SAD, bili su zagovornici “strategije čekanja” i žestoko su se protivili oružanom narodnom otporu.
Komunistička partija Jugoslavije, naoružana marksističko-lenjinističkom ideologijom, bila je jedina opštejugoslovenska stranka koja je kao organizovana snaga nadživjela aprilski krah države i komadanje Jugoslavije. Nije bila razbijena, ostala je zajedno sa narodom na poprištu zbivanja i nastavila je aktivno da djeluje. Nije pognula glavu pred fašističkim okupatorima niti se uplašila njihove moći. Svega 15 dana poslije kapitulacije, u Zagrebu, sjedištu CK KPJ, prvih dana maja 1941. godine održano je savjetovanje (Majsko savjetovanje) uz prisustvo delegata iz svih krajeva Jugoslavije, osim Makedonije.
Cilj savjetovanja je bio da se razmotri stanje u zemlji, da se utvrdi stvarno stanje u redovima partijskih organizacija, i da se usvoji strategijski kurs KPJ u okupiranoj zemlji.
Oslanjajući se na Lenjinov metod analize društvene krize, izvršena je strategijska procjena situacije. Iz dokumenta sa tog savjetovanja vidi se da je konstatovano i zaključeno:
1) da je glavni krivac za sramni slom države jugoslovenska buržoazija na čelu sa velikosrpskim hegemonistima;
2) da je znatno narasla mržnja širokih narodnih masa prema buržoaziji i starom društvenom poretku;
3) da je KPJ u aprilskom ratu bila na visini istorijskog zadatka i da je okupator nije uspio razbiti;
4) da su vojničke mase u ratu pokazale spremnost da pruže otpor agresoru i da se narod uspješno odupro pokušaju okupatora da prikupi oružje koje se poslije kapitulacije našlo u njegovim rukama;
5) da surovi okupatorski režim podstiče spremnost naroda da pođe u borbu protiv okupatora i domaćih slugu;
6) da postojanje SSSR-a otežava položaj fašizma i doprinosi revolucionisanju masa u našoj zemlji.
Na savjetovanju je posebno naglašeno: “Zemlja je rasparčana i podijeljena između nekoliko imperijalističkih osvajača, ali to ne može da bude nikakva prepreka za dalje jedinstveno djelovanje Komunističke partije Jugoslavije, to ne može biti nikakva zapreka za zajedničku borbu naroda Jugoslavije za njihovu nezavisnost i slobodu, to ne može biti zapreka za zajedničku borbu naroda iz svih pokrajina protiv okupatora i njihovih agenata u zemlji”.
Iz analize navedenih stavova i zaključaka, u kojima je vidno naglašena klasno-socijalna komponenta borbe, proizilazi da je rukovodstvo KPJ u tom momentu smatralo da u okupiranoj zemlji nastaju povoljni uslovi za vođenje istovremene borbe za nacionalno i socijalno oslobađanje, i da je to jedina perspektiva izlaska jugoslovenskog društva iz duboke krize u koju je zapalo.

Odluka KPJ o oružanoj borbi protiv okupatora

Stoga je odlučeno da KPJ povede narod u borbu protiv okupatora i njegovih sluga, da narod uzme sudbinu u svoje ruke i da se prethodnoj vlasti onemogući da uspostavi stari društveno-politički poredak. Takvom strategijskom odlukom otpočeo je proces smjene rukovodećih snaga u društvu. Na istorijsku scenu odlučno su stupile nove društvene snage, antifašistički i progresivno nastrojene. Stasale su uoči Drugog svjetskog rata kao revolucionarno-demokratski pokret, na čelu sa KPJ, koja je tad bila u velikom uzletu.
Taj pokret će biti stožer za stvaranje jedinstvenog fronta narodnih snaga u antifašističkom otporu (Narodnooslobodilački pokret – NOP). Usvojeni strategijski koncept konkretizovan je na savjetovanju određivanjem zadataka za političko i vojno djelovanje. Nacionalnim i pokrajinskim rukovodstvima stavljeno je u zadatak da cjelokupnu političko-propagandnu aktivnost usmjere na razobličavanje ciljeva i politike okupatora i kvislinga, i na jačanje borbenog raspoloženja patriotskih snaga. U oblasti vojnog djelovanja prioritet su imali sljedeći zadaci; da se ubrza prikupljanje oružja i ostalog ratnog materijala, da se što prije formiraju borbene grupe i odredi u selima i gradovima, da se obuče vojnički, i da se pri svim partijskim rukovodstvima izaberu Vojni komiteti ili komisije. Postavljen je i zadatak svim organizacijama da se u sklopu političkih i vojnih priprema za oružanu borbu uveća broj članova KPJ i Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ).
O rezultatima savjetovanja Tito je obavijestio Kominternu. U njegovom radiogramu Izvršnom komitetu od 13. maja 1941. kazano je: “Organizujemo borbene odrede, vaspitavamo svoje ratne kadrove, spremamo oružani ustanak u slučaju napada na SSSR”.
Tako je Majsko savjetovanje postavilo temelje politike KPJ u ratu i usmjerilo je na sveobuhvatne političke i vojne pripreme ustanka – očekujući skori napad Njemačke na SSSR. Posmatrajući danas, sa istorijske distance, vizije, stavove i mjere ovog savjetovanja može se osnovano zaključiti da je ono imalo veću ulogu i značaj od one koju mu je pridavala istoriografija o NOR-u, i našoj revoluciji. Odmah poslije savjetovanja, sjedište Centralnog komiteta KPJ premješteno je 8. maja 1941. iz Zagreba u Beograd, gdje su uslovi za rad i rukovođenje bili mnogo povoljniji.
Stupanjem SSSR-a u rat protiv nacističke Njemačke i njenih evropskih saveznika, 22.6.1941. godine, bitno je izmijenjen odnos političkih i vojnih snaga u svijetu. Tog momenta je nastupio temeljit i radikalan prelom u vođenju Drugog svjetskog rata. Protiv fašističkih armija, koje su lako savladale veliki broj evropskih zemalja, stupila je u odlučnu borbu najjača kopnena sila svijeta, a Istočni front je postao glavno svjetsko ratište na kojem se lomila kičma fašizmu. Učešće SSSR-a u antifašističkom ratu i njegovo snažno aktiviranje na međunarodnom planu, davalo je podsticaj i podstrek oslobodilačkoj i revolucionarnoj borbi širom svijeta.
Za pokret antifašističkog otpora u porobljenoj Jugoslaviji, i za njegovu rukovodeću snagu, učešće SSSR-a u ratu značilo je kvalitetno novu situaciju koja im je široko otvarala perspektive. Neprijatelj im je bio isti, a jednima i drugima zaprijetio je fizičkim istrebljenjem. U tom trenutku sudbina im je poistovjećena, a istorijski tok ih je usmjerio u zajedničku borbu za uništenje fašističkih agresora.
Rukovodstvo NOP-a je u džinovskoj borbi sovjetskog naroda vidjelo glavnu snagu pobjede nad fašizmom, i izvorište ustaničkog nadahnuća u Jugoslaviji. Istovremeno, SSSR je tad važio za jedinog ratnog saveznika NOP-a, od koga se očekivala snažna moralna i politička podrška, uz uvjerenje da će on biti jemac da plodovi borbe i žrtava jugoslovenskih naroda ostanu u njihovim rukama, odnosno da će biti brana nastojanjima Zapada da završetkom rata u Jugoslaviji uspostavi staro stanje stvari.
Dvadeset drugog juna 1941. godine, istog dana kada je Njemačka napala SSSR, Politbiro CK KPJ održao je u Beogradu sjednicu na kojoj je analizirana novonastala situacija. Konstatovano je da su stvoreni povoljni unutrašnji u međunarodni uslovi za otpočinjanje oružane borbe protiv okupatora. Centralni komitet je uputio proglas narodima Jugoslavije (odštampan u ilegalnoj štampariji) u kome je rečeno da je “borba Sovjetskog Saveza i naša borba koju smo mi dužni podupirati svim snagama pa i svojim životima”. Takvim stavom, ne časeći časa, ispunjavana je internacionalistička obaveza prema prvoj zemlji socijalizma. Proglas se završavao riječima upućenim komunistima: “Naprijed u posljednji i odlučni boj za slobodu i sreću čovječanstva”.

Bili su ubijeđeni da će Rusi brzo razbiti naciste 

Ovim proglasom KPJ je stavljena u mobilno stanje! Nekoliko dana kasnije, Centralni komitet SKOJ-a obratio se posebnim proglasom mladoj generaciji, riječima: “Tvoje je mjesto na strani ove džinovske borbe sovjetskog naroda, na strani naših naroda koji se pod vođstvom komunističke partije bore protiv fašističkih okupatora za svoju nacionalnu nezavisnost”.
U cilju izvođenja neposrednih priprema za početak oružanih borbi, u Beogradu je 27. juna 1941. formiran Glavni štab Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda sa sjedištem u Beogradu (26. septembra je preimenovan u Vrhovni štab), na čelu sa generalnim sekretarom KPJ Titom, u koji su ušli svi članovi Politbiroa CK KPJ. Ovakvo kadrovsko rješenje jasno pokazuje da je vođstvo KPJ vojnim pitanjima pridavalo prvorazredni značaj, a time je u rukovođenju narodnooslobodilačkom borbom obezbijeđeno jedinstvo političke i vojne strategije.
Tito je krajem juna 1941. izvijestio Kominternu radiogramom: “Partija je izdala proglas povodom napada na SSSR i pozvala narod na borbu protiv fašističkih okupatora… Mi pripremamo narodni ustanak protiv okupatora, jer kod naroda je velika spremnost za borbu”.
Pred antifašističkim oslobodilačkim pokretom u Jugoslaviji stajale su tada dvije alternative za vođenje borbe protiv okupatora: prva, organizovati otpor sa težištem na političkoj borbi, diverzijama i sitnijim oružanim akcijama (otpor niskog intenziteta), i druga, povesti rat protiv okupatora i njegovih slugu radi oslobođenja zemlje. Rukovodstvo KPJ (NOP-a) bez kolebanja se opredijelilo za drugu (radikalnu) alternativu, premda je bilo očigledno da je njeno ostvarenje mnogo teže i da ona nosi visok politički rizik.
Ovakvo strateško opredjeljenje proizilazilo je iz uvjerenja da narodi Jugoslavije raspolažu takvim borbenim potencijalima koji omogućavaju oslobođenje sopstvenim snagama, u okviru Antifašističke koalicije. To je izričito i jasno kazano u proglasu Centralnog komiteta KPJ od 25. jula 1941: “Narodi Jugoslavije… Znajte da vaše oslobođenje može i mora biti izvojevano vašim sopstvenim snagama”.
Ovakvo strateško opredjeljenje imalo je dalekosežan značaj za jačanje borbene snage naroda i za ishod NOR-a. Ono je stvorilo pretpostavke da se u okupiranoj Jugoslaviji zasnuje samostalno strategijsko ratište. Tri su glavna činioca uticala na zauzimanje ovog odista smjelog opredjeljenja i stava:
1) Ustaničko borbeno jezgro je raspolagalo riješenošću za borbu i samopouzdanjem. U njegovim redovima su vladali čvrsto uvjerenje u pobjedu, borbeni polet i spremnost na žrtve. Rukovodstvo je sa sigurnošću moglo računati da će jezgro ustanka odlučno i disciplinovano izvršavati dobijene zadatke, a i da će njegovo inicijalno djejstvo pokrenuti u borbu znatan dio naroda;
2) Vođstvo ustanka je procjenjivalo i očekivalo da će slobodarske tradicije i buntovništvo jugoslovesnkih naroda – posebno srpskog i crnogorskog – odigrati značajnu ulogu u rasplamsavanju narodnog ustanka. Stoga je CK KPJ u svom proglasu od 12. jula 1941. poručivao: “Slavne tradicije borbe za pravdu i slobodu vaših dedova ne smeju biti zaboravljene. Sada je vreme da pokažete da ste dostojni potomci svojih slavnih predaka”;
3) Na opredjeljenje za radikalnu (maksimalističku) varijantu uveliko je uticalo neizmjerno povjerenje kadrova KPJ u moć SSSR-a, a posebno njihovo ubjeđenje da će Crvena armija već u graničnom pojasu razbiti armadu.
Četvrog jula 1941. godine u Beogradu je, pod Titovim rukovodstvom, održan sastanak članova Politbiroa i Centralnog komiteta koji su se kao ilegalci tada nalazili u prijestonici: Aleksandar Ranković, Ivan Milutinović, Milovan Đilas, Sreten Žujović, Ivo Lola Ribar, Svetozar Vukmanović – Tempo.
Cilj je bio da se donesu strategijske odluke o otpočinjanju oružane borbe protiv okupatora. Konstatovano je da je u svijetu već stvoren jedinstven front antifašističkih snaga u borbi protiv mraka, nasilja i ropstva, i da je postojeće brojno ustaničko jezgro u zemlji spremno da krene u oružane akcije protiv okupatora i kvislinga. Na osnovu procjene međunarodne i unutrašnje vojno-političke situacije, donesena je odluka da se odmah otpočne sa oružanom oslobodilačkom borbom.

Borba protiv okupatora do konačnog oslobođenja

Uzimajući u obzir da tri četvrtine stanovništva Jugoslavije živi na selu i da ono raspolaže neiscrpnim materijalnim i ljudskim izvorima, a imajući u vidu činjenicu da brdsko i planinsko zemljište zahvata najveći dio jugoslovenskog prostora – odlučeno je da strategijsko težište oružane borbe bude na seoskim (vinogradskim) područjima, koja su, inače, pogodna za izvođenje partizanskih djejstava. Tom odlukom sasvim su odstranjena pojedinačna gledišta u redovima KPJ da se ustanak otpočne borbom u velikim gradovima. Odlučeno je, takođe, da se dotadašnje pripremne oružane grupe pretvore u partizanske odrede, čiji će glavni zadatak biti da rasplamsaju narodni ustanak u Jugoslaviji.
Radi sprovođenja u djelo ovih strategijskih odluka određeni su delegati CK KPJ i Glavnog štaba za pojedine pokrajine: Milovan Đilas za Crnu Goru, Svetozar Vukmanović-Tempo za Bosnu i Hercegovinu, Vladimir Vlado Popović – Španac za Hrvatsku, a Edvard Kardelj, član Politbiroa, već je bio u Sloveniji. Delegati su raspolagali izvanrednim ovlašćenjima i neprikosnovenim autoritetom. Slanje delegata u pokrajine bilo je izraz snažne Titove volje da se njegove odluke moraju dosljedno sprovoditi u djelo.
Za pokretanje narodnog ustanka, i vođenje rata protiv okupatora, bilo je presudno da se odaberu i definišu ciljevi borbe koji će izražavati životne potrebe i interese širokih slojeva naroda, i koji će osvjetljavati i usmjeravati puteve borbe ka konačnom cilju.
Rukovodstvo NOP-a (KPJ) proklamovalo je glavni cilj oslobodilačkog rata: borba protiv okupatora, do njegovog konačnog sloma, i oslobođenje zemlje. Sasvim je prirodno i logično što je borba protiv okupatora određena kao neodložan i najpreči zadatak: fašistički osvajači su ugrozili životne interese svih jugoslovenskih naroda pa je zemlju trebalo osloboditi od njih. Ukoliko bi oni pobijedili u Drugom svjetskom ratu, narodi Jugosalvije bi izgubili slobodu i pravo na sopstveni razvitak za dugo vrijeme.
Narodima Jugoslavije neprijatelj je bio zajednički, i mogli su mu se uspješno suprotstaviti samo udruženim i složnim snagama. Njihovo jedinstvo bilo je uslov i zaloga uspješne borbe protiv okupatora. Stoga je NOP od samog početka obnarodovao da se bori za obnovu Jugoslavije, države slobodnih i ravnopravnih naroda, dajući oslobodilačkm ratu opštejugoslovesnki karakter. A vrhovno ustaničko vođstvo je u prvom broju svog zvaničnog glasila (“Bilten” od 10. avgusta 1941) naredilo:
“Svi partizanski odredi i njihovi štabovi iz Hrvatske, Srbije, Slovenije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Vojvodine, Dalmacije, Makedonije i Sandžaka, spadaju pod vrhovno rukovodstvo Glavnog štaba Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije.”
Ovakvom centralizacijom vojne moći, praksa će pokazati, stvoren je osnovni preduslov za uspješno vođenje Narodnooslobodilačkog rata. Karakter narodnooslobodilačke borbe, dakle, bio je suštinsko obilježje njene političke i vojne strategije.
U ratu koji su vodili široki slojevi naroda, predvođeni političkom partijom koja je od svog nastanka zastupala interese izrabljivanih i obespravljenih, socijalni ciljevi borbe nijesu mogli biti zaobiđeni. Tim prije, što je u masama bilo rasprostranjeno nezadovoljstvo nesnosnim socijalnim položajem i duboko nepravednim starim poretkom. Radnim slojevima je trebalo otvoriti perspektivu da će borbom protiv fašističkog okupatora ostvariti društveni napredak, izvojevati bolji i pravedniji život. Bez takve perspektive nije bilo realno očekivati da će borba protiv okupatora i kvislinga, koja će iziskivati goleme žrtve, biti masovna, istrajna i uspješna. Stoga je rukovodstvo ustanka – nasuprot direktivi Kominterne od 22. juna 1941. da se borba za socijalno oslobođenje odlaže do kraja rata – već u svojim prvim pozivima na ustanak isticalo “da neće biti povratka na staro” i da će se “sjutra stvoriti novi svijet”. Pobjeda nad okupatorom i kvislinzima trebalo je da bude i pobjeda naroda nad nepravičnim starim poretkom. Istina, ovaj cilj zbog političko-taktičkih razloga, nije u početku javno previše naglašavan, ali razvitkom NOB-a sve je vidnije izbijao u prvi plan, ostvarujući istorijsku simbiozu nacionalnooslobodilačke i socijalno-revolucionarne borbe (smjena vlasti). U okviru socijalnog cilja borbe, NOP je otvorio perspektivu i ženama Jugoslavije koje će svenarodnom borbom protiv okupatora riješiti pitanje svoje političke, ekonomske i drutšvene ravnopravnosti. Takav strateški kurs stvorio je uslove da žene masovno i aktivno učestvuju u političkoj i oružanoj borbi – prvi put u istoriji oslobodilačkih borbi jugoslovenskih naroda.

Najsnažniji komunistički pokret u Jugoslaviji 

Strateški ciljevi borbe, u datim uslovima, nijesu se mogli ostvariti bez široko zasnovane i utemeljene političke platforme koja bi okupila u jedinstven front sve rodoljubive i progresivne snage društva. Rukovodstva ustanka širom zemlje, i na svim nivoima, pozivala su u borbu protiv okupatora i kvislinga sve patriote, antifašiste i demokrate, bez razlike u odnosu na njihova ideološka, politička i vjerska opredjeljenja. Vođstvo NOP-a je otvorilo perspektivu i mladom naraštaju, sa čvrstima uvjerenjem da će omladina Jugoslavije iznijeti na svojim plećima glavni teret narodnooslobodilačke borbe i da će biti njen glavni stub – pružajući joj u praksi široke mogućnosti da iskaže i potvrdi svoje vrijednosti.
Ovakva strateška opredjeljenja, kreativna i ofanzivna, omogućila su da se stvori i postupno učvrsti širok borbeni front naroda, i da se efikasno primjenjuje doktrina narodnog rata u okupiranoj zemlji. Životnost strategije NOP-a potvrđena je već u početnim oružanim borbama protiv okupatora, koje su se razbuktavale u narodne ustanke. Praksa je potvdila da je KPJ bila jedina politička snaga koja je mogla da pokrene sve jugoslovenske narode u borbu protiv okupatora i najšire narodne slojeve u borbu za društveni preobražaj. Ispostavilo se u stvarnosti da je posjedovala moćnu mobilizacijsku privlačnost, i da je uspješno razgorijevala borbene potencijale naroda.
Političke i vojne pripreme ustanka, i njihovo organizovanje tekli su u cijeloj Jugoslaviji po jedinstvenom planu, uz osobenosti koje su proizašle iz različitog istorijsko-društvenog razvitka pojedinih njenih pokrajina. Tako je bilo i u Crnoj Gori.
Glavni kreator političke i vojne strategije KPJ bio je Tito. Kormilario je njenim brodom čvrstom rukom, isijavajući neviđenu energiju. U NOR-u će izrasti u političara, vojskovođu i državnika svjetskog formata.

POLITIČKE I VOJNE PRIPREME ZA ORUŽANU BORBU U CRNOJ GORI

KPJ je po svojoj strukturi i unutrašnjem biću bila tip jedinstvene i monolitne kadrovske partije, uoči rata organizacjiski učvršćena čišćenjem svojih redova od “frakcionaških elemenata” (“boljševizacija partije”). U njenim redovima bio je snažno naglašen centralizam u donošenju odluka, stroga disciplina u njihovom izvršavanju i bezuslovno povjerenje u rukovodstva. Veze CK KPJ sa nacionalnim i pokrajinskim rukovodstvima funkcionisale su besprekorno i pod okupacijom (izuzev sa Makedonijom).
KPJ u Crnoj Gori na čelu sa Pokrajinskim komitetom, bila je sastavni dio tog jedinstvenog organizma. U periodu 1934-1940. godine doživjela je renesansu u jačanju svojih redova i u širenju uticaja na crnogorske mase. Oslobodivši se ranijeg sektaštva i začaurenosti, prodirala je svojim akcijama u šire slojeve socijalno i nacionalno nezadovoljnog stanovnitšva: u sindikate, u sela, u legalna stručna udruženja i sportske klubove, u napredne listove i časopise. Najveći njen uspjeh bio je stvaranje masovnog revlucionalnog omladinskog pokreta. Zadobila je umove i srca mlade generacije – pridobila je za svoju ideologiju i politiku većinu intelektualne i radničke omladine, kao i najborbeniji dio seoske mladeži. Uspjela je da izgradi jedinstveni front antifašističke omladine, čiju je udarnu snagu činio studentski pokret.
Blagodareći tim uspjesima, KPJ je u Crnoj Gori sve više dobijala masovnu podršku naroda, izbijajući na čelo snažnog revolucionalno-demokratskog pokreta. Njen ugled i politički uticaj vidno su porasli, posebno zbog patriotiskog držanja komunista u Aprilskom ratu. Po broju članova KPJ je bila proporcionalno najjača organizacija u zemlji: imala je uoči ustanka 1800 članova KPJ i oko 5000 članova SKOJ-a. Bio je to istorijski paradoks: Crna Gora, bez industrije i radničke klase, imala je relativno najsnažniji komunistički pokret u Jugoslaviji. U odnosu na broj stanovnika bila je oko šest puta jača od jugoslovenskog prosjeka.
Za razliku od drugih krajeva Jugoslavije, u kojima je KPJ imala glavno uporište u gradovima, u Crnoj Gori je uoči rata bila podjednako jaka i u gradu i na selu. A neposredno uoči ustanka 80 odsto članova Partije živjelo je na selu (seljaci i intelektualci).
U Aprilskom ratu, i u prvim danima okupacije, u Crnu Goru se vratilo oko 1000 komunista i njihovih simpatizera – pretežno intelektualaca – a među njima i znatan broj iskusnih partijsko-političkih radnika. Dolaskom ovih snaga, kao i prijemom novih članova od onih koji su se istakli u Aprilskom ratu, znatno je uvećana brojnost komunista (članova Partije i SKOJ-a) i mogućnost njihovog političkog uticaja na žitelje sela i gradova.

Istorijski skup u Veljem Brdu održan još u aprilu 

Brz i iznenadan slom Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu, snagom psihičkog šoka, pritiskao je kao mora duhovnu atmosferu Crne Gore. Vojnici su se vraćali svojim kućama pognute glave i ranjena srca. Na sve strane su se širili potištenost, strah, bespomoćnost i beznađe. Još su bile živo u sjećanju i strahote austro-ugarske okupacije 1916-1918. godine, kad je mnogo Crnogoraca pomrlo od gladi i boleština. Pred komunistima je stajao zadatak da se u tom opštem metežu čuje i obznani njihov glas, i da pristupe oblikovanju fronta narodnih snaga za borbu protiv okupatora i njegovih saradnika.
Sedmi dan poslije ulaska italijanskih trupa u Crnu Goru, Pokrajinski komitet je 24. aprila 1941. održao prošireni sastanak u selu Velje Brdo, šest kilometara od Podgorice, na cesti za Danilovgrad. Ta činjenica sama za sebe govori o mobilnosti i odlučnosti komunista u tom prelomnom istorijskom trenutku. Cilj je sastanka bio da se razmotre novonastali uslovi za djelovanje KPJ i da se partijskim organizacijama odrede najvažniji zadaci. Sastankom je rukovodio politički sekretar PK-a Božo Ljumović, član CK KPJ. Pored članova komiteta, učestvovali su i istaknuti crnogorski komunisti iz drugih krajeva zemlje koji su se tada zatekli u Crnoj Gori: Milovan Đilas, član Politbiroa CK-a, kandidati za članove CK Svetozar Vukmanović-Tempo, Krsto Popivoda i Vladimir Popović-Španac, kao i poznati partijski rukovodioci Đuro Strugar, Veljko Mićunović, Niko Vučković, Nikola Nikić i braća Stefan i Ratko Mitrović.
Na sastanku je data visoka ocjena o držanju komunista u Aprilskom ratu, osuđeno je kapitulantstvo državnog vrha i bjekstvo iz zemlje jugoslovenske vlade i kralja. Naglašeno je da će komunisti nastaviti oružanu borbu protiv okupatora, slijedeći stav CK KPJ iz proglasa od 15. aprila (prethodno je citiran). Osuđena je i nacionalna izdaja vođstva Crnogorske federalističke stranke (CFS).
Polazeći od očekivanja da oružana borba neposredno predstoji, prikupljanje i sklapanje oružja istaknuto je u prvi plan.
Prilikom kapitulacije jugoslovenske vojske i rasformiranja Zetske divizije i Komskog odreda, oružja je bila na sve strane a na dan kapitulacije u gradovima je uzimano iz postojećih magacina. Nije se smjelo dozvoliti da se pitanje oružja, toliko značajno, prepusti volji pojedinaca. Umjesto toga, trebalo ga je organizovano rješavati na cijeloj teritoriji Crne Gore. U tom cilju, formirana je komisija PK-a za prikupljanje i smještaj oružja, municije i drugog ratnog materijala. Za njenog rukovodioca imenovan je Blažo Jovanović, organizacioni sekretar PK-a, a članovi su bili istaknuti komunisti Bajo Sekulić, Boško Đuričković i Jovo Kapičić (sva trojica studenti Beogradskog univerziteta). U svim mjesnim (sreskim) komitetima zadužen je po jedan član da rukovodi ovim poduhvatom, i po jedan član u svakoj partijskoj ćeliji. U maju je uspješno okončana ova krupna akcija. Konstatovano je da se u tzv. Partijskim magazinima i kod pojedinaca na koje je Partija mogla računati u oružanoj borbi protiv okupatora, na teritoriji današnje Republike Crne Gore nalazilo preko 12.000 pušaka, oko 30 mitraljeza, oko 135 puškomitraljeza, jedna poljska haubica, jedan pješadijski top, jedan teški minobacač, oko 52 sanduka ručnih bombi, oko 3 miliona metaka i znatne količine eksploziva i druga ratna oprema. Crnogorci su oduvijek voljeli da imaju oružje u ruci koje im je bilo najdraži imetak.
Prošireni sastanak PK-a u Veljem Brdu imao je vrlo veliki značaj: jasno je usmjerio partijske i skojevske organizacije na političke i vojne pripreme za borbu protiv okupatora, i podstakao je borbenost komunista. Očuvana je mobilnost članova KPJ i SKOJ-a.
Uslovi za djelovanje komunista u Crnoj Gori u toku prva dva mjeseca okupacije – sve do napada fašističkih agresora na SSSR – bili su relativno povoljni.
Italijanski okupator nije očekivao da će mu vođstvo KPJ biti iole ozbiljan protivnik. Nije to očekivalo ni vođstvo Crnogorske federalističke stranke (CFS) nego se prvih dana okupacije nosilo mišlju da će sa komunistima moći da nastave predratnu saradnju.
(Ponudili su inženjeru Lazaru Đuroviću, jednom od osnivača KPJ u CG da uđe u njihov kvislinški komitet … Blažo Jovanović, tada org. sekretar PK-a pričao je poslije rata svojim saradnicima da mu je sekretar CFS-a Dušan Vučinić (Blažov rođak) nudio je da u njihovoj vladi bude ministar pravosuđa.)

Odlučno protiv agenata italijanskih imperijalista 

Zbog pogrešne strategijske procjene okupatora, italijanska obavještajno-policijska služba nastupila je u Crnu Goru sasvim nespremna. Na početku okupatorska vlast nije provodila bilo kakve represivne mjere protiv KPJ. Komunisti na selu su slobodno djelovali, a i oni u gradovima nijesu proganjani. Veze viših i nižih partijskih rukovodstava tekle su neprekinuto, uz nesmetano korišćenje redovnog automobilskog saobraćaja. Riječju, komunisti su u to vrijeme djelovali slobodnije (od vlasti neometani) nego ikad od Obznane jugoslovenske vlade krajem decembra 1920. godine, kad je KPJ stavljena van zakona i svirepo proganjana. Logično je, ovakve početne prilike i okolnosti pod okupacijom komunistima su išle naruku u političkim i vojnim pripremama oružane borbe.
Političke i vojne pripreme, međusobno prepletene, bile su jedinstven poduhvat i proces. Njihov koncept i program ostvarenja proisticali su iz stavova i odluka već pominjanog Majskog savjetovanja KPJ u Zagrebu, koje je postavilo temelje i naznačilo kurs borbe za nacionalno i socijalno oslobođenje, a u čijem radu je učestvovao i Blažo Jovanović. Uspjeh političkih i vojnih priprema, praksa će pokazati, predodrediće silinu zamaha i udara na okupatora.
Agitaciono-propagandna kampanja pripreme naroda za borbu protiv okupatora otpočela je razjašnjavanjem uzroka sloma jugoslovenske države i vojske. Objašnjavano je masama da je iznenadni slom nastao kao posljedica dugogodišnje vladavine nenarodnih režima, čija je politika socijalnog i nacionalnog ugnjetavanja porodila trulu i nemoćnu državu. Ukazivano je da je u državnom vrhu bio široko rasprostranjen duh defetizma i nesposobnosti da se organizuje odbrana zemlje. Oštro je osuđivano bjekstvo vlade i kralja iz zemlje, i od tog trenutka je otpočela nepomirljiva politička borba između novih društvenih snaga i dotadašnjih vladajućih slojeva – počeo je, dakle, proces smjene društvenih snaga. Posebno je isticano i naglašavano da je aprilski rasplet događaja potvrdio opravdanost predratnih stavova i tvrdnji KPJ da buržoazija nije u mogućnosti da zemlju izvede iz duboke krize u koju je bila zapala.
Narod se nije mogao podići na ustanak po komandi. Mogao se pokrenuti u borbu protiv okupatora jedino na principu dobrovoljnosti, po vlastitom izboru. Stoga je najborbenijem dijelu masa valjalo stvoriti predstavu o potrebi i mogućnosti uspješnog vođenja oružane borbe, u kojoj će narod rješavati svoju sudbinu.
To je bila suština političko-propagandnog djelovanja KPJ u stvaranju ustaničkog raspoloženja masa. Na tom putu stajale su pred njom dvije krupne prepreke: nastojanje okupatora da se prikaže kao “oslobodilac” crnogorskog naroda; i druga, brojne građanske snage koje su bile ljuti protivnik ustanka. U otvaranju perspektive za borbu korišćen je niz argumenata: ukazivano je da je fašizam neprijatelj ljudskih i nacionalnih sloboda, i razgolićavani su porobljivački planovi i ciljevi Italije u okupiranoj Crnoj Gori; objašnjavano je da će sovjetska Rusija uskoro stupiti u rat, brzo će skršiti moć fašističkih sila i omogućiće pobjedu socijalizma u svijetu. Podsjećano je i na istorijska iskustva Crne Gore koja je vjekovima vodila uspješnu oslobodilačku borbu protiv moćnih osvajača, i nije skrštenih ruku čekala da joj drugi donose slobodu. Isticano je, takođe, da Crna Gora u toj borbi neće biti usamljena jer će u njoj, pod rukovodstvom KPJ, učestvovati svi jugoslovenski narodi.
Za pokretanje i mobilisanje naroda u borbu protiv okupatora bilo je neophodno da se komunisti jasno i glasno izjasne o suštini i ciljevima separatističke politike vođstva Crnogorske federalističke stranke (CFS). Pokrajinski komitet KPJ o tome nije imao bilo kakvih nedoumica. Tim prije što je u zaključcima Majskog savjetovanja KPJ 1941. godine, polazeći od opštejugoslovenskog karaktera narodnooslobodilačke borbe, rečeno:
“Zadaća crnogorskih komunista jeste da mobilišu crnogorski narod protiv italijanskih okupatora, da vode borbu protiv pokušaja uspostavljanja nekakve dinastije slobodoljubivom crnogorskom narodu, da vode borbu protiv federalista kao agenata italijanskih imperijalista”. (podvučeno u originalu – M.S.)

Porobljivačke namjere Italije prema Crnoj Gori 

Ovakvim stavom je jasno rečeno da su crnogorski separatisti otvoreni neprijatelji NOP-a. U cilju okupljanja svih progresivnih snaga, u sužavanju nacionalne izdaje, organizatori ustanka su vodili razgovore sa pojedinim aktivistima federalista koji nijesu odobravali kvislinšku politiku svoga vođstva, i produbljivali su diferencijaciju u toj stranci. Jedan broj njenih uglednih članova, istina nevelik, priključio se NOP-u u vrijeme ustanka: Ilija Baletić, Jošo Belada, Labud Marković, Dimitrije Bojović, Novica Marojević, Marko Burić (Nikšić); Mihailo Vicković, Vido Burić, Mašo Kustudić, Đorđije Marković, Ilija Čavor (Cetinje); Risto Radović, Joksim Radović (Danilovgrad); Veko Bultović, Mato Bulatović, Vaso Dožić (Kolašin); Vučina Vučinić, Jovan Jozo Vukčević (Podgorica).
(Krajem 1941. godine pristupili su NOP-u ugledni članovi stranke Savo Čelebić, Milo Kapičić i Ilija Jovanović – Cetinje).
U okviru priprema za borbu, komunisti su politički djelovali i među okupatorskim trupama. U garnizonima po gradovima noću je rasturan proglas Centralnog komiteta KP Italije upućen italijanskim vojnicima i oficirima. Takođe su vodili pojedinačne razgovore sa njima, objašnjavajući im da će fašizam doživjeti slom. Tom prilikom su doznavali, sa ne malim iznenađenjem, da je italijanska vojska zasićena ratom i da nije zadojena fašizmom (izuzev jedinica “Crne košulje”).
Pokrajinski komitet KPJ, slično predratnoj praksi, obraćao se proglasima narodu Crne Gore, Boke i Sandžaka i na početku okupacije, ukazujući na najaktuelnije zadatke u predstojećoj borbi protiv stranog porobljivača. Sačuvana su, i objavljivana, dva takva proglasa; jedan iz početka juna 1941. a drugi s kraja mjeseca, nastao povodom napada Njemačke na SSSR. U oba proglasa isuviše su naglašena socijalno-klasna pitanja i istaknuto da neposredno predstoji borba “za socijalizam” i za “sovjetsku vlast”. Takav revolucionarni radikalizam bio je svojstven aktivistima komunističkog pokreta Crne Gore još od njegovog ukorjenjavanja, a revolucionarni metodi borbe francuskih jakobinaca i ruskih boljševika prirasli su za srce crnogorskih komunista. Takva obojenost oba proglasa pokazuje da se crnogorsko partijsko rukovodstvo teško odvajalo od političkog kursa “klasa protiv klase”, a na drugoj strani govori o tome da nije dovoljno proniklo u poglede i stavove o stvaranju najšireg jedinstva naroda u oslobodilačkoj borbi. Vidno je, tradicionalnost političkog mentaliteta sporo se prilagođavala strategijskim inovacijama.
Zajedno i uporedo sa političkim pripremama, Majsko savjetovanja je svim organizacijama u zemlji postavilo konkretne zadatke na polju vojnih priprema. Istaknut je značaj zadatka da se ubrza akcija prikupljanja oružja. Crnogorski komunisti, kazano je u prethodnom izlaganju, u tome su postigli veoma značajne rezultate. Posjedovanje brojnog oružja imalo je krupan politički i moralno-psihološki značaj, i za komuniste i za narod.
Komunisti su punih 20 godina, u surovim ilegalnim uslovima, vodili borbu protiv vladajućeg režima samo svojim idejama i političkim akcijama. Sada im se, pak, ukazala prilika da se za svoje ciljeve bore i oružjem. To im je ulivalo još veće samopouzdanje i odlučnost u ostvarivanju ciljeva koji su stajali pred njima. Sa oružjem u ruci narodne mase su sa više nade gledale na mogućnost vođenja borbe protiv okupatora, a brže se budila i razvijala svijest da nastupa vrijeme u kojem će se rješavati i njihovi socijalni interesi.
Odluka Majskog savjetovanja KPJ o stvaranju oružanih grupa (odreda) u Crnoj Gori je uspješno oživotvorena jer je tu djelovala brojna i mobilna partijska i skojevska organizacija. Krajem maja i u junu formirano je 288 oružanih odreda sa oko 6.250 ljudi. Sa njihovim ljudstvom izvođene su političke i vojne pripreme. Znatna aktivnost je ispoljena i u pripremama sanitetske službe za predstojeće oružane borbe. U većim gradovima, pod rukovodstvom ljekara i studenata medicine, formirani su sanitetski tečajevi (najčešće 15-20 dana) za omladinke i žene, kao i u onim seoskim opštinama u kojima je organizacija KPJ bila brojnija. Uporedo sa tim, prikupljan je i skladišten sanitetski materijal.

Neki su u borbu krenuli iz čistog patriotizma

Pripadnici oružanih odreda listom su bili komunisti i njihovi simpatizeri. Crnogorski komunisti su posjedovali sva osnovna svojstva jugoslovenskih komunista. No njihov idejni, politički, moralni i psihološki profil je u znatnoj mjeri bio osoben, jer je prožet integralnim duhom crnogorskog bića. Borba njihovih predaka zadojila ih je borbenim romantičarskim zanosom, rusofilstvom i radikalizmom u hitanju ka životnim putevima. Čvrsto su vjerovali u komunističku ideologiju, i bili su ubijeđeni da im je sreća čovječanstva na dohvatu ruke. Voljeli su svoj narod i vjerovali u njegovu budućnost. Bili su samouvjereni i vatreni borci, spremni na rizik i maksimalno žrtvovanje. Strasno su mrzjeli vladajuću buržoaziju i fašističke agresore. Znali su da mladalački procjenjuju svoju snagu, nijesu bili trpeljivi prema drukčijem mišljenju a odmjerenost i opreznost nijesu im bili svojstveni. Pripremajući se za otpočinjanje oružane borbe, sa nestrpljenjem su očekivali sudar sa okupatorom kao i da se pročuju u izvođenju revolucionarnog podviga, riješeni da ih u tome niko ne pretekne. Bili su ponosni predvođenjem ustaničkog jezgra.
U ustaničko jezgro svrstali su se i oni ugledni domaćini grada i sela koji su bili u borbu protiv okupatora krenuli prvenstveno iz patriotskih razloga. Vjerni slobodarskim tradicijama svoga naroda, vodeći računa o dostojanstvu svoje porodice i vlastitom ugledu, žudno su željeli da tih sudbonosnih dana budu u prvim redovima boraca za slobodu. Odlučno i beskompromisno stali su rame uz rame sa mladim crnogorskim naraštajem koji je kretao u rat protiv okupatora – svjesni da će taj put biti obliven krvlju i stradanjima. Njihovo rodoljublje i borbeno raspoloženje plastično je izrazio poznati komita iz Prvog svjetskog rata, Božo Jovanov Marković, koji je uoči Ustanka uputio ove riječi grupi nikšićkih mladih komunista: “Vas u boj zove Komunistička partija, a mene i moje društvo Njegoš. Hajd naprijed, da vidimo ko će bolje!”
Takvim generacijskim spojem, i međusobnim podsticanjem, čvrstim nitima je jačala borbena snaga ustaničkog jezgra. Mladi su srčano krijepili duše starijih, a stari su sokolili mlade. Jedni prema drugima iskazivali su duboko poštovanje i odgovornost. A znameniti i besmrtni Njegoš je od prvog dana ustanka postao veoma aktuelan: nošen u mislima i srcima boraca NOR-a. Čvrst generacijski spoj u Crnoj Gori, od davnina je jačao njenu borbenu moć.
U političkim i vojnim pripremama za oružanu borbu mlada crnogorska inteligencija odigrala je veoma značajnu ulogu. Svojom brojnošću, borbenošću i svojim sposobnostima davala je pečat oblikovanju ustaničkih tokova.
Iako je Crna Gora bila najsiromašniji dio Jugoslavije, i premda nije imala više školske ustanove, znano je da je ona uoči Aprilskog rata imala brojniju inteligenciju od svih jugoslovenskih pokrajina. Uzroke i razloge ovog istorijskog paradoksa obradio sam u ogledu “Napredna inteligencija Crne Gore i njeno učešće u Trinastojulskom ustanku” (M.S. Tokovi revolucije u Crnoj Gori, str. 137-198, Nikšić 1980.)
Duže vremena istraživao sam i prikupljao podatke o brojnosti inteligencije u ustanku. Koristeći obimnu literaturu o NOR-u i školske arhive, a konsultujući veliki broj prvoboraca iz svih crnogorskih srezova, sačinio sam spisak naprednih intelektualaca koji su aktivno učestvovali u ustanku. Utvrdio sam da je takvih bilo blizu 3.000.
Profesionalna struktura cijele te grupacije izgledala je ovako:

Profesija – Ukupno

Sa završenim fakultetom oko 365

Studenti oko 675

Službenici oko 260

Učitelji oko 180

Oficiri (aktivni i penzionisani) oko 115

Sveštena lica oko 55

Srednjoškolci oko 1.200

Prema mjestu stanovanja: oko 77 odsto učesnika ustanka je živjelo na selu a oko 23 odsto u gradu.
Grupacija koja je već ranije bila završila fakultet bila je dosta brojna. Njihove profesije (pravnici, profesori, inženjeri, ljekari i dr) često su ih dovodile u dodir sa građanima i seljacima. Na drugoj strani, njihovo zrelo životno doba davalo je još veću specifičnu težinu njihovom političkom ugledu.
Studenti su imali vidnu ulogu u političkom životu Crne Gore 1931-1941. Bili su veoma borbeni i odlučni. Imali su smisla za politički rad. U narodu su uživali velike simpatije a naročito među omladinom.

Među ustanicima bilo i šezdesetak crkvenih lica 

Službenici su većinom poticali iz seoskih porodica koje su im bile ekonomski oslonac. Još dok su učili u srednjim školama svrstavali su se u napredni omladinski pokret.
Politički uticaj učitelja u pripremi i izvođenju ustanka bio je, takođe, vidan. Sama priroda njihovog poziva, naročito na selu, pružala im je mogućnost aktivnog učešća u društvenom životu. Učitelji su na selu podučavali ne samo djecu, već su i seljake posjećivali, širili im zdravstvenu kulturu, i često im bili savjetnici u privređivanju.
Oficiri (aktivni) jugoslovenske vojske su većinom bili mlađi ljudi, nižih činova. Oni su prelazili na pozicije KPJ iz progresivnih političkih i moralnih težnji, a posebno zbog toga što su bili uvjereni da oficiri u Aprilskom ratu nijesu odužili svoj dug prema narodu. Njihova uloga u NOR-u je bila značajna. Crna Gora je imala 27 ratnih generala a od njih su 15 bili oficiri. To je tada bio jedinstven slučaj u Jugoslaviji. Grupa penzionisanih oficira (oko 30) pripadala je koru crnogorskih oficira. Bili su to ljudi koji su u prošlim ratovima predvodili očeve generacija koje su izvele Trinaestojulski ustanak. Njihovo učešće u borbi protiv okupatora imalo je prevashodno moralni značaj.
U ustanku je učestvovalo 26 sveštenika, vjernih borbenom slobodarstvu crnogorskog sveštenstva kroz istoriju. Šestorica su nosioci “Partizanske spomenice 1941.” (jedinstven slučaj u Jugoslaviji!), trojica su poginula u NOR-u, devetorica strijeljana od okupatora a jednog su zaklali četnici. U ustanku je aktivno učestvovalo oko 30 bogoslova, studenata teologije i teologa.
Najbrojnija grupacija bili su đaci srednjih škola (gimnazija i drugih). Njihovo glavno preimućstvo nad ranijim generacijama srednjoškolaca bilo je u tome što su se svrstali u revolucionarni omladinski pokret u vrijeme kad je SKOJ u školama bio najjači, i kada je KPJ davala glavni pečat političkim zbivanjima u Crnoj Gori. Antifašistička borba i pobjeda revolucije bili su njihovo krupno maštanje i postali su njihova strast.
Da bi se stekla cjelovita i objektivna slika o udjelu inteligencije u pripremi, organizovanju i izvođenju ustanka, neophodno je uzeti u obzir funkcije koje su intelektualci tada obavljali u rukovodstvima KPJ i SKOJ-a. O tome postoje detaljni i tačni podaci:

– delegat CK KPJ i Glavnog štaba NOP odreda Jugoslavije za Crnu Goru, Milovan Đilas, književnik i publicista;

– od 9 članova PK KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak šestorica su bili intelektualci – Božo Ljumović, službenik, politički sekratar, Blažo Jovanović, diplomirani pravnik, organizacioni sekretar komiteta, Budimir Budo Tomović, diplomirani pravnik, sekretar CK SKOJ-a, Savo Brković, službenik, Krsto Popivoda, apsolvent prava i profesionalni revolucionar, Rifat Burdžović – Tršo, student, sekretar Oblasnog komiteta za Sandžak.

– sva četiri sekretara Okružnih komiteta KPJ bili su intelektualci: Kolašin – Đuro Medenica, student; Nikšić – Krsto Popivoda; Podgorica – Jefto Šćepanović – Čajo, dipl. Pravnik; Cetinje – Bajo Sekulić, student;

– od ukupno 13 članova Okružnog komiteta devetorica su bili intelektualci;

– od 13 sekretara Sreskih komiteta (tada su se zvali “Mjesni”) intelektualaca je bilo 11: Andrijevica – Bogdan Novović, dipl. pravnik; Bar – Nikola Nikić student; Bijelo Polje – Munib Kučević student; Danilovgrad – Blažo Mraković dipl. pravnik; Kolašin – Vukman Kruščić dipl. pravnik; Kotor – Veljko Mićunović student; Nikšić – Veljko Zeković dipl. pravnik; Pljevlja – Velimir Jakić inženjer; Herceg Novi – Nikola Đurković dipl. pravnik; Cetinje – Niko Rolović dipl. pravnik; Šavnik Vuk Knežević dipl. pravnik;

– od ukupno 85 članova svih sreskih (mjesnih) komiteta intelektualaca je bilo 54 (63 odsto);

– od 13 sekretara sreskih komiteta SKOJ-a 12 su bili intelektualci (11 studenata i 1 službenik).

Uloga intelektualaca u ustanku može se takođe, sagledati iz do sada objavljivanih sreskih spiskova nosilaca “Partizanske spomenice 1941”; u kolašinskom srezu od ukupnog broja nosilaca 46 odsto su intelektualci, u danilovgradskoj 40 odsto, u bjelopoljskom 38 odsto, u podgoričkom 37 odsto i u nikšićkom 32 odsto.
Ogromna većina članova pobrojanih rukovodstava bili su mladi ljudi, puni životne energije i revolucionarnog zanosa. Prosjek starosti članova Pokrajinskog komiteta bio je 32 godine a okružnih komiteta 31; članova sreskih (mjesnih) komiteta 28, a njihovih političkih i organizacionih sekretara 29 godina.

Vijest o napadu na SSSR dala krila Crnogorcima

OPŠTENARODNI USTANAK

Istorija nije štedjela Crnu Goru. Mnoga njena pokoljenja prolazila su kroz olujna vremena, stradanja i iskušenja. Dramatični uslovi borbe za opstanak taložili su iskustva i istorijsku zrelost njenih žitelja. Crnogorski narod se više puta našao na sudbonosnom raskršću, kad se morao opredijeliti kojim putem krenuti u budućnost i da li će ostati vjeran samome sebi. To se dogodilo i sudbonosne 1941. godine, kad se morao odlučiti da se opredljeljuje za nove istorijske alternative:

– da li odabrati život u fašističkom “Novom evropskom poretku” ili se svrstati u svjetski antifašistički front?

– da li dozvoliti da crnogorski narod odvoje od slovenske matice Rusije i od Srbije?

– da li krenuti u borbu protiv okupatora, ili čekati da drugi narodu donesu slobodu?

– da li ubuduće živjeti u samostalnoj Crnoj Gori ili u Jugoslaviji?

– za kakvu se Jugoslaviju boriti?

Istorija postavlja pitanja ali daje i odgovore! Crnogorci su u traženju odgovora na te alternative, i u odabiranju puta u budućnost, mogli da se oslone na dva značajna repera: na iskustva svoje viševjekovne oslobodilačke borbe i na program i putokaz rukovodeće snage ustanka.
Opsežne političke i vojne pripreme za oružanu borbu uobličile su brojno ustaničko jezgro. Ono je bilo čvrsto organizovano na čelu sa KPJ, a sačinjavali su ga odlučni antifašisti i nezadovoljnici neravnopravnim položajem Crne Gore u Jugoslaviji. Naspram rastuće snage ustaničkog jezgra, stajala je italijanska pješadijska divizija “Mesina”. Ona je zaposjela svu teritoriju Crne Gore sa trostrukim zadatkom: da obezbijedi okupacioni poredak, da uspostavi vojno-policijski nadzor na cijeloj teritoriji i da razoruža stanovništvo. Divizija je u svom sastavu imala dva pješadijska i jedan artiljerijski puk, legiju “crnih košulja”, minobacački bataljon, mobilni bataljon kraljevskih karabinjera, bataljon granične straže i motociklistički policijski bataljon (iz sastava divizije “Marke”).
Po svim gradovima uspostavljeni su vojni garnizoni, u većim jačine bataljona a u manjim čete. Ovako rastresit raspored drobio je i slabio njenu borbenu moć, i u odbrambenim i napadnim dejstvima. Slično je bilo i sa mrežom karabinjerskih, finansijskih i žandarmerijskih stanica; u želji da prekriju cijelu teritoriju, formirano ih je po selima i gradovima oko 130 sa malobrojnim posadama. Borbena moć divizije osakaćena je i zbog toga što njen starješinski kadar nije ni slutio šta mu sve ustanici spremaju. Govoreći o tome, visoki komesar za Crnu Goru (Macolini) u svom izvještaju krajem jula 1941. Ministarstvu spoljnih poslova Italije piše: “Ne samo organi obavještajne službe, nego ni poslanici koji su došli na dan uoči Skupštine (Petrovdanski sabor 12. jula – M.S.), iz raznih centara, nisu imali o tome pojma”.
Velika prednost ustaničkog jezgra izvirala je i iz psihološke nadmoćnosti Crnogoraca nad italijanskim vojnicima. Toga su bili svjesni, i to su priznavali najviši vojni organi fašističke Italije. U izvještaju Više komande Oružanih snaga Albanije od 15. jula 1941. načelniku glavnog generalštaba Italije navodi se: “Crnogorci ne vole nas … U njihovim masama rasprostranjeno je osjećanje superiornosti nad Italijanima”.
Otkuda ova premoć? Crnogorci su od davnina posmatrali i vrednovali ratničke vrline evropskih vojski. Oni su visoko cijenili turskog, ruskog i njemačkog vojnika, dok italijanskog nijesu poštovali i pogrdno su ih nazivali “žabari”. Prema njihovom shvatanju “Latini” su “stvoreni” za trgovinu, diplomatiju i pjesmu, ali nikako ne i za ratovanje. Borba na albanskom ratištu u Aprilskom ratu učvrstila ih je, takođe, u ovakvom vjerovanju. Zetska divizija, nadirući pravcem Podgorica – Skadar, od 8-13. aprila napredovala je 15-20 kilometara u pravcu Skadra, zarobivši oko 1000 italijanskih oficira i vojnika. Komski odred, sastavljen od ljudstva beranskog, kolašinskog i pljevaljskog kraja, uspješno je napredovao pravcem Gusinje – Prokletije – rijeka Kiri i Drim, i dopro do ispred samog Skadra. Na oba ova pravca vojnici i najveći broj starješina ispoljili su primjernu hrabrost i požrtvovanje, i sve se to pozitivno odražavalo u Trinaestojulskom ustanku.
Moralna snaga i borbeno raspoloženje ustaničkog jezgra vidno su narasli stupanjem SSSR-a u rat 22. juna 1941, i ono ih je okrilatilo. Shvatili su da je to događaj svjetsko-istorijskog značaja, prelomni događaj Drugog svjetskog rata. Čvrsto su vjerovali da je time sudbina fašističkih država zapečaćena, i da će njihov konačni slom uskoro uslijediti. Takva očekivanja i nade obuzeli su tih dana većinu crnogorskog naroda.

 

Rusko-sovjetski faktor odigrao značajnu ulogu

Istorijske okolnosti su htjele da se vodeće snage crnogorskog društva početkom 18. vijeka čvrsto oslone na Rusiju, čija je politika u to vrijeme bila usmjerena ka obezbjeđenju izlaska na topla mora (Sredozemno i Jadransko).
Rukovodeći se svojim imperijalnim interesima na Balkanu, državnim i vojnostrategijskim, Rusija je usmjerila svoju politiku na angažovanje Crne Gore u borbi protiv Otomanskog carstva, i u tom cilju pružala joj je političku, ekonomsku i vojnu pomoć sve do 1917. godine. Crnogorci su bili svjesni da bez takve podrške i pomoći ne mogu opstati, a u duhovnom pogledu bijahu predisponirani da održavaju tijesnu vezu sa slovenskom i pravoslavnom Rusijom. U spletu tih glavnih uslova i činilaca izrastao je u Crnoj Gori kult o “majci Rusiji”, koji je imao magičnu snagu, sa uvjerenjem da joj nema spasa bez nje i da je sa njom nepobjediva. Ni jedan drugi narod među Slovenima nije bio tako čvrsto vezan za slovensku maticu.
Na takvoj istorijskoj baštini ponikao je od 1917. godine kult sovjetske Rusije u Crnoj Gori. Oktobarska revolucija snažno je podstakla ukorjenjivanje komunističkog pokreta na crnogorskom tlu. Njegovim utemeljivačima Sovjetski Savez, prva zemlja socijalizma u svijetu, bio je glavni izvor i najveća nada. Crnogorski komunisti su je između dva svjetska rata popularisali u narodu svim raspoloživim sredstvima, idealizujući život u njoj i pretjerujući u hvaljenju. Komunisti, njihovi simpatizeri i saradnici bezrezervno su vjerovali u sovjetsku moć. Smatrali su Rusiju svojom “drugom domovinom”.
Imajući sve to u vidu, Pokrajinski komitet KPJ, povodom napada fašističke Njemačke na Sovjetski Savez, u svom proglasu obratio se crnogorskom narodu i narodu Boke i Sandžaka riječima: “Znaj da je borba dvjestamilionskog sovjetskog naroda za odbranu otadžbine od ludih fašističkih bandita istovremeno i tvoja borba za nacionalno oslobođenje ispod italijanskog fašističkog jarma”.
Očigledno je, rusko-sovjetski faktor odigrao je veoma značajnu ulogu na crnogorskoj društvenoj sceni u predustaničkim danima. Ulijevao je znatnom dijelu naroda vjeru u pobjedu, i sigurnost da mu se neće oduzeti plodovi borbe. Davao je podstrek ustaničkom jezgru da odlučno krene u oružanu borbu protiv okupatora, da na djelu potvrdi ljubav prema “majci Rusiji” i prema sovjetskoj Rusiji – i da Crnogorci oduže istorijski dug prema njima. Istina je, dakle, da je taj faktor bio snažno izvorište Trinaestojulskog ustanka.
Desetog jula 1941. Pokrajinski komitet je održao sastanak u selu Stijena Piperska, u prisustvu delegata CK KPJ Milovana Đilasa koji im je saopštio odluku i stavove Centralnog komiteta od 4. jula u otpočinjanju oružane borbe protiv okupatora i kvislinga. Jednodušno i sa ushićenjem prihvaćena je ta odluka. Poslije duže rasprave, odlučeno je:

– otpočeti što prije oružane akcije (ali ne prije 13. jula), iznenada i jednovremeno na cijeloj teritoriji Crne Gore, Boke i Sandžaka;

– oružanu borbu voditi u obliku gerilskih akcija, uništavajući okupatorske posade po selima i varošicama, rušeći komunikacije i napadajući neprijateljske transporte;

– postojeće oružane grupe preimenovati u gerilske odrede, koji će svom silinom iznijeti prve udare po neprijatelju;

– zarobljene italijanske vojnike razoružati i puštati na slobodu, a pripadnike jedinica “Crne košulje” strijeljati;

– radi efikasnijeg rukovođenja političkom i oružanom borbom formirana su četiri okružna komiteta KPJ (kolašinski, nikšićki, podgorički i cetinjski), i na sastanku su imenovani njihovi sekretari i članovi.

Ovim odlukama pokrajinskog vođstva objavljena je odlučna i beskompromisna borba protiv okupatora i kvislinga, sa ciljem rušenja okupacionog sistema u Crnoj Gori, Boki i crnogorskom dijelu Sandžaka. U pogledu načina vođenja borbe opredijelilo se za ofanzivnu poltičku i vojnu strategiju, očekujući da će početni ustanički udari postepeno rasplamsavati borbene potencijale naroda. Odluka je stajala na pozicijama KPJ o opštejugoslovenskom karakteru narodnooslobodilačke borbe, i na pravo Crne Gore da bude ravnopravna sa ostalim narodima Jugoslavije.
Oružane jedinice ustaničkog jezgra kao “zapeta puška” prihvatile su ovu odluku i odlučno su krenule u juriš na okupatora koristeći ostvareno strategijsko iznenađenje. Trinaestog jula, u cik zore, gromko su odjeknuli ustanički plotuni sa Čeva, Virpazara i Mišića (kraj Sutomora).

Trideset hiljada ustanika sručilo se poput bujice

Istog dana borbene akcije gerilskih odreda cetinjskog i barskog sreza prerastale su u svenarodni ustanak. Sljedeća 3-4 dana odigrao se istovjetan proces i u ostalim srezovima, izuzev Boke.

Podigao se na oružje cio narod!

Istorijsko pregnuće Crnogoraca još je bilo živo. Probudio se i stupio je na scenu njihov borilački heroizam i njihovo uzdanje u Rusiju.
U viševjekovnoj oslobodilačkoj borbi u crnogorskom narodu su se duboko ukorijenili ljubav prema slobodi i slobodarske tradicije. Da bi se sačuvao nacionalni opstanak, narodni moralni kodeks od davnina je zahtijevao da se u borbi za oslobođenje mora biti prvi.
Ne učestvovati u “svetoj borbi za slobodu” ili zaostajati u njoj značilo je izgubiti obraz, a to je bilo najveće moralno prokletstvo. I kad su odjeknuli prvi ustanički pucnji na mnoge strane su se čuli ljutiti prekori seljaka upućeni komunistima: “Ko vam je dao pravo da počnete borbu bez nas?”, “Tvoja (porodična) nikad nije pucala prije moje”, “Đe su prskavali ljudski mozgovi moji su uvijek bili prvi” – i sl.
Tako je slobodarsko-takmičarski mentalitet Crnogoraca znatno doprinio da početni plamen borbe ustaničkog jezgra bukne u moćan požar. Scenu je zapljusnula plima spontanosti narodnih snaga.
Ustaničke snage su naglo narasle. Oko 32.000 boraca sručilo se snagom gorske bujice na iznenađenje Italijana i porazilo ih. Bio je to masovni juriš na okupatora. U desetodnevnim borbama oslobođen je najveći dio Crne Gore: u početnim akcijama uništeno je preko 100 karabinjerskih i finansijskih stanica; od 17. do 22. jula oslobođena su sreska mjesta Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Danilovgrad, Kolašin i Šavnik; oslobođene su i varošice Virpazar, Grahovo, Žabljak, Mojkovac, Rijeka Crnojevića i Spuž. Cetinje je sa svih strana blokirano. Pripremani su napadi na Podgoricu, Nikšić i Pljevlja, ali se od napada odustalo zbog velike okupatorske protivofanzive. U toku ustanka izbačena je iz stroja (poginuli, ranjeni i zarobljeni) oko 4.800 okupatorskih vojnika i oficira. Zadobijen je veliki ratni plijen: 4.227 pušaka, 85 mitraljeza, 118 puškomitraljeza, 22 topa, 28 teških i 34 laka minobacača, 84 kamiona, 4 laka aviona, oko 400 pištolja i nekoliko magacina ručnih bombi, municije i hrane. Ovo su najveći gubici koje je narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije nanijela italijanskom okupatoru u jednoj operaciji (zamahu) u toku 1941. i 1942. godine. Ustanika je ukupno poginulo 72, a broj ranjenih je nepoznat.
U oslobađanju Berana i Danilovgrada vođene su žestoke dvodnevne borbe jer su ih branili ojačani bataljoni. A najslavniji boj u Trinaestojulskom ustanku odigrao se 15. jula 1941. na Košćelama, na komunikaciji Rijeka Crnojevića – Cetinje. Dva gerilska odreda, Ljubotinjski i Gornjo-ceklinski, sa oko 80 boraca, sačekali su u zasjedi drugi bataljon granične straže koji je na kamionima upućen iz Podgorice da deblokira Cetinje. Mjesto zasjede je znalački odabrano a gerilci su vješto raspoređeni. U žestokoj osmočasovnoj borbi (od 1 sat po ponoći do 10 prije podne) italijanski bataljon se žilavo branio ali je uništen: poginulo je 70-80 vojnika i starješina, a preko 700 zarobljeno a među njima 110 teško a 150 lakše ranjenih. Samo grupa od 20-30 Italijana uspjela je da se izvuče na Rijeku Crnojevića. Ovaj boj ostaće uvršten u klasične primjere uspješnih borbi u zasjedama.
Na slobodnoj teritoriji koja je duže potrajala (sjeverna Crna Gora), prema zamisli rukovodstva ustanka, otpočeo je proces stvaranja narodnooslobodilačke vlasti, kao ustaničkog organa sa osnovnim prerogativima vlasti. U Andrijevici, Beranama i Bijelom Polju izabrani su 20. i 21. jula sreski narodnooslobodilački odbori, a u šavničkom srezu izabrane su četiri opštinske uprave. Osnovni zadaci novoosnovane vlasti su bili: mobilizacija svih raspoloživih snaga u borbi protiv okupatora, ishrana ustaničke vojske, obezbjeđenje sigurnosti i reda na oslobođenoj teritoriji i rješavanje sporova među građanima. Nova vlast je ukinula organe stare jugoslovenske vlasti, koji su se prethodno stavili u otvorenu službu okupatora, i proklamovala je da sva vlast pripada narodu. Narodnooslobodilački odbori postali su vjesnici novog vremena i začetak društvenog preobražaja.
U poslijeratnim analizama i ocjenama Trinaestojulskog ustanka istoričari su često vodili rasprave o ulozi i međusobnom odnosu njegove organizovanosti i spontanosti. U prvim istoriografskim radovima prenaglašavana je uloga organizovanog ustaničkog jezgra – KPJ i snaga koje su je slijedile – a zapostavljena je prisutnost i značaj spontanosti masa. Gdje su uzroci ovoj pojavi?

Na scenu izbio eruptivni crnogorski patriotizam

Ovdje se, po našem mišljenju, radi o negativnom stavu koji se tada formirao u istoriografiji o NOR-u prema spontanosti masa, odnosno o potcjenjivanju uloge seljaštva u našem oslobodilačkom ratu i revoluciji. Isuviše se kruto držeći “ortodoksnih” marksističkih ocjena o kolebljivom držanju seljaštva u revoluciji – nije se uvažavala istorijska činjenica da revolucionarna radnička partija u agrarnoj zemlji ne može ostvariti svoje programske ciljeve bez aktivnog učešća i vidne uloge seljaštva. Pored toga, pretjerano naglašavanje značaja organizovanosti ustanka bilo je sastavni dio veličanja uloge subjektivnog faktora u izvojevanju pobjede. Tokom vremena ova jednostranost u traženju objektivne istine postepeno je metodski prevazilažena, ali ne u potpunosti.
U današnje vrijeme sve češćih pokušaja da se NOR omalovaži i diskredituje, sa ciljem da se rehabilitzuju snage koje su kao saradnici okupatora istorijski poražene, negira se rukovodeća loga KPJ u ustanku i njena organizatorska djelatnost. Međutim, obilje provjerenih istorijskih činjenica pouzdano kazuju da je ona u postaprilskim danima bila glavni politički subjekt u Crnoj Gori, i da je upravo njena organizatorska sposobnost bila odlučujuća u pripremi ustaničkog jezgra.
Otkuda joj takve sposobnosti?
Od vremena svog ukorjenjivanja, KPJ je kontinuirano izgrađivana na principima Lenjinovog učenja o revolucionarnoj avangardi. Čitavo međuratno vrijeme oslanjala se na poznati Lenjinov stav: “Da bi se podržao i širio pokret masa, potrebna je organizacija i opet organizacija”.
Organizovanost je jačala unutrašnje jedinstvo rukovodeće snage i povećavala efikasnost njenog djelovanja u masama. U vrijeme pokretanja svenarodnog rata ova idejno-politička pozicija, i ovo iskustvo, dobili su još veći značaj. Prepuštanje pokreta masa stihijnom ketanju bilo bi veoma opasno, jer je okupator bio moćan i veoma organizovan, a uticaj građanskih stranaka na stanovništvo (naročito na selu) nije bio za potcjenjivanje. Na potrebu čvrstog organizovanja naroda ukazivala su i mnogobrojna istorijska iskustva iz borbe jugoslovenskih naroda za nacionalnu i socijalnu slobodu. Iz svih tih razloga narodnooslobodilačkoj borbi trebalo je dati, u najvećem mogućem stepenu, svjestan i organizovan karakter. Otuda i onolika upornost KPJ u političkim i vojnim pripremama za vođenje oružane borbe protiv okupatora. U ondašnjim uslovima blage okupacije nije se moglo ni pomisliti da bi moglo doći do spontanog narodnog ustanka. Uspješno otpočeti oružanu borbu moglo je jedino brojno, snažno i čvrsto organizovano ustaničko jezgro. Stoga je sasvim pouzdana, i na činjenicama zasnovana, tvrdnja da bez početnog iznenadnog i snažnog udara ustaničkog jezgra ustanka ne bi ni bilo.
No, događajna praksa Trinaestojulskog ustanka je pokazala, takođe, da masovnog narodnog ustanka ne bi bilo, ni bez spontanog stupanja na scenu snage crnogorskog naroda. Istorijski nataloženi i eruptivni herojsko-rodoljubivi potencijali Crnogoraca, i njihova želja i navika da stvaraju Istoriju, takođe su odlučujuće uticali na podizanje opštenarodnog ustanka. Kao što su pretjerivanja u veličanju uloge faktora organizovanosti, što je bio čest slučaj, vodila u jednostranost i udaljavala nas od naučne istine, istim tokom i sa istim negativnim posljedicama teku i novija pretjerivanja u veličanju značaja spontanosti narodne snage. Najbliže su istini one tvrdnje i vrednovanja koja pridaju krupan značaj i jednom i drugom faktoru. Njihovim združivanjem i preplitanjem ustanak je dosegao vrhunac svoje moći. Ustanike su sjedinjavali: želja i volja da zbace jaram porobljivača, nada i vjera u moć Rusije, i riješenost da žive u jugoslovenskoj zajednici.
Pobude i razlozi ustanika da se late oružja nijesu bili sasvim istovjetni. Ustaničko jezgro je otpočelo oružanu borbu za izvojevanje nacionalne slobode, društvenog preobražaja i za ravnopravnost Crne Gore u Jugoslaviji – uz spremnost na najveće žrtve.
Veliki broj ustanika krenuo je u borbu motivisan i podstaknut rodoljubljem i slobodarskim tradicijama. Takvih je, po svemu sudeći, bilo najviše a prije rata su se opredjeljivali za vladajuće i opozicione građanske stranke. Njihova istajnost u borbi je uveliko zaostajala za ustaničkim jezgrom i bili su podložni brzom hlađenju svog romantičarskog zanosa.
Najmanji dio ustanika je nevoljno stupio u oružanu borbu, svrstavajući se u borbeni stroj pod pritiskom opšteg ustaničkog talasa. Među ustanicima je bio znatan broj aktivnih oficira i državnih službenika Kraljevine Jugoslavije, odlučnih branilaca starog društvenog poretka, koji su već pri kraju ustanka okrenuli leđa narodnooslobodilačkom pokretu.

Na ustanike pokrenuta vojska od 130.000 ljudi

Široka politička platforma NOP-a omogućila je da se u ustanička rukovodstva uključe i oficiri Kraljevske jugoslovenske vojske: od šest članova Privremene vrhovne komande nacionalnooslobodilačkih trupa dvojica su bili aktivni oficiri (pukovnik Bajo Stanišić i generalštabni kapetan Arso Jovanović); jedan broj članova vojnih rukovodstava u andrijevičkom, beranskom, danilovgradskom, kolašinskom i pljevaljskom srezu, a nekoliko komandanata ustaničkih bataljona (tamo gdje su formirani) takođe su bili aktivni oficiri. No, ipak, bilo je više slučajeva zanemarivanja i potcjenjivanja aktivnije uloge oficirskog kadra u ustanku.
Kritički posmatrano, sa današnje istorijske distance, uočava se da je tadašnjem vojno-politčkom rukovodstvu Crne Gore nedostajalo političke zrelosti, vještine, elastičnosti i taktičke gipkosti u funkciji uspješnijeg okupljanja svih raspoloživih demokratskih i antifašističkih snaga u crnogorskom društvu.

OKUPATORSKA PROTIVOFANZIVA

Trinaestog jula u Rim su, iz časa u čas, pristizale dramatične vijesti o masovnom ustanku u Crnoj Gori. Za državni vrh fašističke Italije bio je to grom iz vedra neba! Italija se neočekivano i iznenada našla u veoma složenoj i neugodnoj situaciji, koja je imala krupne političke, vojne i moralne implikacije. Ustanak protiv okupatora izbio je u Crnoj Gori za koju su smatrali da je vjerni ratni saveznik Italije. Bilo im je čudno da je ustao u borbu narod kome su nudili snošljiv život, i prema njemu se odnosili sa naklonošću. Istovremeno, državnom vrhu Italije bilo je jasno da je ustanak poništio njihov pokušaj i državno-političku zamisao o stvaranju samostalne Crne Gore pod protektoratom Italije (Petrovdanski sabor od 12. jula 1941.), shvatili su da im je cjelokupna struktura okupacione civilne i vojne vlasti pala na ispitu. Zajedno i uporedo sa političkim aspektom problema iskrsle su i teškoće na vojnostrategijskom planu. Uspjeh ustanka u Crnoj Gori i Boki poremetio bi cjelokupnu poziciju Italije kao okupacione sile na Balkanu. U tom slučaju razdvojile bi se okupacione zone u Dalmaciji i Albaniji, a bila bi ugrožena Boka kao najjača pomorska tvrđava na Jadranu. Pored toga, strahovali su da bi se ustanak mogao proširiti na sva okolna područja Crne Gore, što bi Italiju dovelo u još veće nevolje. Ustanak joj je zadao i snažan moralno-politički udarac i povrijeđena je imperijalna sujeta fašističke Italije, a posebno Musolinijeva. Neuspjesi italijanskih trupa u ratu protiv Grčke i Albanije početkom 1941. godine, njihovi neuspjesi u sjevernoj Albaniji početkom 1941. godine, njihovi neuspjesi u sjevernoj Africi sredinom godine i u okršajima sa britanskom sredozemnom flotom, znatno su umanjili ulogu i ugled Italije u globalnoj strategiji Osovine. Na sve te nevolje nadovezala se nužnost gušenja opštenarodnog ustanka u Crnoj Gori. Musolini nije dao pomenuti da se traži pomoć od Njemaca u tom poduhvatu. U stvari, Italija je morala da sama povede opsežnu vojnu akciju da bi reokupirala Crnu Goru. Italijanska vlada i Vrhovna komanda oružanih snaga su uzele stvar u svoje ruke.
Vrhovna komanda je izdala naređenje komandantu Više komande Oružanih snaga Albanije, armijskom generalu Alesandru Pirciu Biroliu (istovremeno komandantu 9. armije) da uguši ustanak u Crnoj Gori i da u njoj ponovo uspostavi okupacionu vlast Italije. Biroli je 15. jula izdao zapovijest za gušenje ustanka. Odlučio je da se u operacijama u Crnoj Gori angažuju maksimalno moguće snage, a to su bile: šest divizija 9. armije – “Pusterija”, “Taro”, “Kaćatore dele Alpi”, “Venecija”, “Pulja” i “Mesina”; pored njih angažovane su dvije grupe alpinaca “Vale”, tri bataljona granične straže, dvije legije “crnih košulja”, albanska grupa “Skenderbeg” (četiri bataljona), konjička grupa “Gvide” i mornaričke jedinice na Crnogorskom primorju. Izvođenje operacija podržala je Peta vazduhoplovna izviđačka grupa (izviđači i bombarderi).
Ukupno, dakle, preko 100.000 italijanskih vojnika. U operacijama je na strani okupatora tada učestvovalo oko 20.000 pripadnika albanske i Muslimanske milicije iz Plava, Gusinja, dijela Sandžaka i Metohije.
Sam sukob Italijana i ustaničke Crne Gore vjerno je i plastično ocrtao italijanski ministar spoljnih poslova, grof Ćano. On je u svom dnevniku, pod 17. julom, zapisao: “Crnogorski se ustanak širi i dobija sve veće razmjere. Kad stvar ne bi imala duboko i gorko značenje, bila bi smiješna, jer zapravo danas se vodi rat između Italije i Crne Gore. Nadajmo se da će naši vojnici sami izaći na kraj s ustanicima i da nećemo biti prisiljeni da tražimo njemačku pomoć. I odista je tako i bilo: malenu Crnu Goru, koja je tada brojala oko 400.000 stanovnika, napala je oružana snaga od oko 130.000 vojnika da bi je ponovo osvojila, i da bi usput izvršila funkciju kaznene ekspedicije.

Početkom avgusta došlo je do dramatičnog obrta

Istovremeno, Musolini je ukinuo dotadašnji Civilni komesarijat za Crnu Goru i naredio da Pirco Biroli preuzme cjelokupnu civilnu i vojnu vlast u Crnoj Gori, i da premjesti svoje komandno mjesto na Cetinje, gdje je stigao 25. jula. U tom naređenju je rečeno: “Da bi na licu mjesta upravljali operacijama koje sve više lične na rat”.
Crnogorski separatisti su od prvog dana italijanske protivofanzive preuzeli ulogu političke prethodnice u gušenju ustanka, ispoljavajući svoju aktivnost najviše u cetinjskom, barskom i dijelu andrijevičkog sreza.
Mada su svim silama nastojali da pomoću ofanzive okupatora učvrste svoje temeljito poljuljane i kompromitovane pozicije, separatisti ni u ovom trenutku nijesu imali značajnijeg uticaja i nijesu mogli da odigraju ulogu “glavne domaće snage” – a to je i okupator uviđao i priznavao. Glavnu domaću političku snagu za razvijanje ustanka iznutra činile su građanske snage koje su bile za obnovu Kraljevine Jugoslavije i za politiku “čekanja”, a bile su sasvim zadojene antikomunizmom. Ustanak je i njih potpuno iznenadio a prvih dana borbe bili su prilično dezorijentisani.
Međutim, čim se ispostavilo da su nadiruće snage okupatora moćne, stali su se pribirati i otpočeli su da samoinicijativno djeluju po opštinama. Cijeneći da će okupatorska ofanziva skršiti ustaničku moć ove građanske snage su u tome vidjele dobrodošlu priliku da diskredituju KPJ u narodu, i da je poraze, i da kao “spasioci naroda” nametnu masama svoj program i svoje vođstvo. Sa tim htjenjem, udružujući snage na opštinskim ili sreskim nivoima, krenuli su u oštru političku borbu protiv ustanka i njegova vođstva sa parolama: da je “ustanak malog naroda protiv velikih sila ravan samoubistvu”, da je “ustanak preuranjen”, da za sva stradanja naroda “komunisti snose glavnu krivicu i moraju se sa oružjem predati okupatoru”. Sa takvim stavom i kapitulantskim duhom održavali su po selima, u pozadini ustaničkih frontova, konferencije i zborove, na kojima je zahtijevano da se ustanici raziđu kućama i da se Italijanima ne smije pružati otpor. Ovaj agresivni politički poduhvat na razvijanju narodnog jedinstva bio je naročito izrazit u andrijevičkom, beranskom i kolašinskom srezu, kao i u dijelu podgoričkog, jer su ove snage u tim krajevima tada bile u tom trenutku jače nego u drugim područjima Crne Gore. U ovim srezovima stvarani su odbori “narodnog spasa”, sa zadatkom da organizuju doček okupatora i da sa njim dogovaraju umirivanje stanovništva. Najveći broj aktivnih oficira demonstrativno je napustio ustaničke sreske vojne komande.
Sve ove aktivnosti dosta brojnih snaga starog poretka u vrijeme velike okupatorske ofanzive unijele su u narod strah, dezorijentaciju, kolebanje i razdor među ustanicima. Svojim poduhvatom, izrazito antikomunističkim, predstavili su se okupatoru kao realna domaća politička i društvena snaga koja bi mogla da odigra glavnu ulogu u pacifikaciji Crne Gore. Okupator je tih dana počeo to da shvata.
Ustaničke snage, razumljivo, nijesu mogle da odole golemoj okupatorskoj sili. Ustanici su pokušali da frontalnom borbom na glavnim komunikacijskim pravcima zadrže nadiranje brojno i tehnički nadmoćnih neprijateljskih trupa, ali to nije bilo realno. Grupisanje ustaničkih četa i bataljona na liniji fronta, tek formiranih i u borbi neočvrslih, omogućavalo je neprijatelju da svojim moćnim vatrenim maljem razbije ustaničke frontove. Ustaničke jedinice su se u takvim uslovima naglo osipale, a borbeni moral ustanika je splasnuo.
Okupatorske trupe su dobile zadatak da u svojim zonama djejstva primjenjuju bez milosti najstrožije kaznene mjere protiv mjesnog stanovništva, sa ciljem da se u narodu zatre i potonja varnica želje da se učestvuje u ustanku. Najžešće represalije okupatorske trupe izvršile su u cetinjskom području, zatim uzduž komunikacije Podgorica – Danilovgrad, kao i u srezovima andrijevičkom i beranskom. Samo iz cetinjskog okruga internirano je u vrijeme ustanka preko 3.000 osoba. Mnoga sela su zapaljena, opljačkana i bombardovana.
Početkom avgusta 1941. nastupio je u Crnoj Gori dramatičan obrt vojnopolitičke situacije, skoro kao u nestvarnom snu: snage okupatora su bile višestruko jače nego u vrijeme otpočinjanja ustanka i preplavile su Crnu Goru. Najveći dio ustaničke vojske se “istopio”, unutrašnje antiustaničke snage su prijeteći digle glavu; umjesto početnog opojnog ustaničkog zanosa i uzleta većina naroda se pokolebala i zavladao je uzmak, strah i razočarenje; i redove komunista zapljusnula je pometnja i gubljenje perspektive.

Jasni stavovi u pogledu nacionalnog pitanja

Ustanak je bio u naglom opadanju i doživljavao je duboku krizu, veliku osjeku. Predvodnička snaga se zatekla u mnogo složenijoj, težoj i neizvjesnijoj situaciji od one u danima pripreme ustanka. Prebrođavanje krize nametalo se kao najhitniji imperativ i postalo je pitanje biti ili ne biti. Valjalo je trezveno i kritički sagledati i procijeniti njene uzroke i dimenzije i pronaći izlaz koji će omogućiti da se ponovo aktiviraju i mobilišu borbeni potencijali crnogorskog naroda. Iz takvih potreba i nužnosti, i u tom cilju, održano je 8. avgusta u Piperima (Radovče) Pokrajinsko savjetovanje KPJ – nekoliko dana prije okončanja neprijateljske ofanzive.
Iako na savjetovanju nije jasno razjašnjeno pitanje odnosa gerilske borbe i narodnog ustanka, i premda je došlo do neslaganja između PK-a i delegata CK-a Milovana Đilasa oko pitanja postojanja objektivnih i subjektivnih uslova za podizanje ustanka – savjetovanje je zauzelo ispravno gledište o najvažnijem problemu: šta činiti i kuda dalje? Savjetovanje je raspolagalo političkom voljom i hrabrošću da se uhvati u koštac sa novonastalom situacijom. Poslije iscrpne procjene i diskusije, jednodušno je odlučeno da se oružana i politička borba protiv okupatora nastavi.
Ostalo se, dakle, na pozicijama ofanzivne strategije i borilačkog radikalizma. Otvarajući perspektive ustanku, savjetovanje je trasiralo put i odredilo glavne neposredne zadatke. Učvrstiti gerilske odrede koji će biti začetak i osnova stvaranja narodnooslobodilačke vojske; proširiti i organizaciono uobličiti narodnooslobodilački pokret kao nezamjenljiv uslov i pretpostavku vođenja dugotrajnije oružane i političke borbe – pa u tom cilju stvarati posebne organizacije za antifašističku omladinu i za žene, i nastaviti sa djelatnošću na stvaranju narodne vlasti.
Učvrstiti partijske organizacije, očistiti ih od kolebljivih pojedinaca i ojačati ih novim i svježim snagama. Razvoj događaja u naredna dva mjeseca je pokazao da je savjetovanje imalo sudbonosan značaj za pribiranje ustaničkih snaga, za očuvanje morala borbenog jezgra i za izbjegavanje opasnosti da ustanak bude ugušen.
Na savjetovanju je bilo govora i o rješavanju crnogorskog nacionalnog pitanja. U tom kontekstu je kazano: “… komunisti moraju stalno isticati da onako prisajedinjenje (ujedinjenje 1918. godine – M.S.) može samo naškoditi narodu, a da je korisno i potrebno ujedinjenje sa Srbima i Hrvatima na osnovu potpune ravnopravnosti… ujedinjenje koje ne bi imalo gospodarujućeg člana”.
Očigledno, KPJ je na početku NOB-a bila na istim pozicijama u rješavanju crnogorskog nacionalnog pitanja na kojima je bila i uoči rata: ostvariti nacionalnu ravnopravnost crnogorskog naroda u Jugoslaviji, zajednici slobodnih i ravnopravnih naroda.
U jednomjesečnim ofanzivnim operacijama italijanske trupe su razbile glavne ustaničke grupacije, osvojili gradove i varošice koje su ustanici zauzeli, ovladale su svim komunikacijama i oslobodile zarobljena vojna lica divizije Mesina. Reokupacija Crne Gore je okončana. No, i pored tih uspjeha, glavni cilj italijanske protivofanzive, gušenje ustanka, nije ostvaren. Neprijateljskom ofanzivom borbeno jezgro ustanika uglavnom nije okrnjeno (izuzev Crmnice). Oko 5.000 gerilaca ostalo je na svojim terenima, sada bolje naoružani nego li prvog dana ustanka i van domašaja okupatorske vlasti i moći. Sva ustanička rukovodstva, od pokrajinskog do opštinskih, takođe su ostala na svojim teritorijama sa jasno određenim zadacima o nastavljanju borbe protiv okupatora. Takođe, nije ostvaren ni cilj da se stanovništvu oduzme oružje “potpuno i konačno”, koji je Pircio Biroli postavio u svojoj zapovijesti za napad od 15. jula 1941.
Nezadovoljan količinom prikupljenog oružja, Biroli je ponovo 8. avgusta izdao naredbu o predavanju oružja i ratnog materijala u roku od 10 dana. No i tada većina naroda nije to učinila. Nemoć okupatora proizilazila je i otuda što svojim snagama nije zaposjeo najveći dio seoskih područja. Naime, okupatorska vlast nije po selima obnavljala karabinjerske i finansijske stanice, plašeći se da ponovo ne postanu lak plijen ustaničnih snaga. To je na jednoj strani omogućavalo da se aktivisti NOP-a po selima slobodno kreću i djeluju, a na drugoj strani odsustvo okupatorskih snaga u seoskih područjima doprinosilo je bržem savladavanju i otklanjanju straha seoskog stanovništva od njihove vojne sile.

Uprkos krizi odlučeno da se borba nastavi

Okupator je ustaničkim snagama zadao žestoke udarce, koji su proizveli niz dalekosežnih negativnih posljedica. Savladavanje osjeke ustanka i preokret u aktuelnoj vojno-političkoj situaciji objektivno se nijesu mogli izvesti naprečac, niti se duboke rane zaliječiti namah. Za oživotvorenje strateških opredjeljenja već pomenutog pokrajinskog savjetovanja bilo je nužno da se ustaničko jezgro očuva i učvrsti, i da se izvojuju neophodne političke, vojne i moralne pretpostavke za uspješno nastavljanje oružane borbe. Bio je to golem poduhvat i podvig. Ka tom cilju, i na tom putu, postepeno se ostvarivao uspjeh za uspjehom: već krajem avgusta, na zahtjev hercegovačkih ustanika, u rejon Gacka upućeno je oko 300 nikšićkih i durmitorskih gerilaca koji su na tom terenu, zajedno sa mještanima, skoro mjesec dana vodili borbu protiv krvoločnih ustaša.
Umjesto ustaničke Privremene vrhovne komande u septembru je formiran Štab gerilskih (partizanskih) odreda za Crnu Goru, Boku i Sandžak kao vrhono vojno rukovodstvo koje je zaduženo za okrupnjavanje i učvršćenje gerilskih odreda; ustanovljena je i polagana vojnička zakletva kao svečan čin i obaveza prema oslobodilačkoj borbi i izvršenju naređenja; u septembru su održane sreske konferencije KPJ, okrenute neposrednim zadacima, a u svim osnovnim partijskim organizacijama kritički su analizirani minuli događaji. Krajem septembra izvršeni su napadi na okupatorski transport na komunikacijama Podgorica-Kolašin, Danilovgrad-Nikšić i Mojkovac-Bijelo Polje; krajem ljeta ustanički aktivisti su vodili oštru političku borbu sa kvislinzima oko predaje oružja okupatoru; početkom septembra održano je pokrajinsko savjetovanje SKOJ-a koje je razmatralo koncepciju stvaranja Crnogorske narodne omladine.
Sredinom septembra izašao je prvi broj lista “Narodna borba”, organ Pokrajinskog komiteta KPJ, a krajem godine počeo je da izlazi list “Omladinski pokret”, organ Crnogorske narodne omladine. Ova dva lista omogućila su kvalitetniju komunikaciju rukovodstva sa svojom bazom.
Svi ovi rezultati ostvareni su u veoma složenim uslovima. Prebrođena su mnoga iskušenja i nedaće. Bilo je izvjesno da je vodeća snaga ustanka pronašla put i način izlaska iz duboke krize. Okupatoru je onemogućeno da uguši narodnooslobodilačku borbu. Zahvaljujući postignutim uspjesima postepeno se vraćalo povjerenje u sopstvene snage, oporavljao se borbeni moral i budile su se nove nade, želje i ambicije. NOP je ponovo preuzeo strategijsku inicijativu, pojačavajući političku ofanzivu. Njegova moć je bila u uzletu i zbog toga što su u to vrijeme postavljeni temelji svih njegovih struktura. Osjeka ustanka je prevladana. Sredinom jeseni 1941. godine crnogorsku scenu je ponovo zahvatila ustanička plima. U odnosu na ustaničke dane oslobodilački pokret je sada bio mnogo organizovaniji. Stvoreni su, dakle, preduslovi da ustanak preraste u vođenje narodnog rata. Ustaničko jezgro, ispostavilo se, bilo je strategijska poluga za prevazilaženje duboke krize ustanka.
Armijski general A. P. Biroli, šef vojne i civilne vlasti u Crnoj Gori (od 3. oktobra 1941. guverner Gubernatorata), od prvog dana se iskazao kao vojnik sa visoko razvijenim smislom za bavljenje politikom, političar od zamaha i takta. Veoma je brzo ušao u suštinu društveno-istorijskih osobenosti crnogorskih prilika. U izvještaju Vrhovnoj komandi od 2. avgusta 1941 – sedmi dan po svom dolasku na Cetinje – analitičko-sintetički, i dosta realno, oslikao je uzroke ustanka, ističući da su komunisti tada bili najorganizovanija i politički uticajna snaga na crnogorskoj sceni i da većina Crnogoraca ne želi separatnu Crnu Goru. Kritički se osvrnuo na dotadašnju politiku okupacionih vlasti u Crnoj Gori, naglašavajući da je “velika greška primjenjivati samo milovanje i laskanje”. Upozoravao je italijanski državni vrh: “Držati pokorene Crnogorce u ovim pogoršanim ekonomskim uslovima (bez sredstava da se uravnoteže pomoću radnih akcija), zanesene komunističkom ideologijom (bez sredstava da se obuzdaju odgovarajućom kontrapropagandom), pokušati da se održi red obećanjima i ubjeđivanjima – značilo je isto što i orati more, dakle iluziju”.
Po završetku italijanske protivofanzive Biroli je smatrao “da komunistička opasnost još nije iščezla”. Uočio je da se “golom” vojnom silom ne može riješiti “crnogorsko pitanje” pa je uspio ubijediti Rim da se strategija italijanske vladavine u Crnoj Gori radikalno izmijeni.

Biroli istrajno stvarao kvislinšku koaliciju

Uporedo sa ostankom četiri divizije za obezbjeđivanje okupacionog sistema, bilo je nužno maksimalno razviti privredni i finansijski život u Crnoj Gori i znatno proširiti domaće snage koje će sarađivati sa okupatorom. Biroli je smatrao da je okupljanje u zajednički front svih snaga koje su protiv NOP-a suštinsko i odlučujuće pitanje “pacifikacije Crne Gore”, odnosno odvajanje naroda od NOP-a. Ali na tom putu se ispriječila golema prepreka: zakrvljenost između “zelenaša” i “bjelaša” još od 1918. godine; a na drugoj strani, bitne razlike njihovih političkih strategija u vrijeme okupacije.
Ali, Biroli nije ustuknuo pred tim teškoćama već je istrajno i sistematski provodio svoju koncepciju stvaranja koalicije kvislinških snaga. Pošlo mu je za rukom da privoli unionističke (velikosrpske) snage na saradnju sa “zelenašima”; a protjerao je sa političke scene Sekulu Drljevića i Jova Popovića, najzagriženije separatiste.

ZAVRŠNI POGLED NA TRINAESTOJULSKI USTANAK

Narodi zemljinog šara stupali su na istorijsku scenu različitim putevima, i u drugačijim okolnostima, iskazujući svoju tvoračku moć u raznim oblicima: jedni su znatno doprinosili jačanju i usavršavanju materijalno-tehničke baze ljudske civilizacije, drugi su ispoljavali osobit smisao za bavljenje trgovinom i novčanom privredom, a treći su zaorali duboke brazde u oblasti kulture, nauke i umjetnosti. Crnogorci, najmanji narod na Balkanu, sticajem istorijskih okolnosti postali su ratnički narod. Na evropskoj sceni bili su čuveni najviše po tome što su više vjekova vodili uspješnu oslobodilačku borbu protiv moćnih osvajača, kao i po tome što je Crna Gora bila poznata kao glavno ustaničko žarište na balkanskim prostorima. U svojoj burnoj i često dramatičnoj istoriji crnogorski narod je sticao istorijsku zrelost i samopouzdanje, naviknut da pravi istoriju (“istorijski narod”). Sve mu je to pomoglo da se sudbonosne 1941. godine ponovo smjelo suoči sa istorijom, i da se svrsta u front progresivnih snaga čovječanstva u borbi protiv fašizma. I dok je porobljena Evropa mučala muklim mukom pod fašističkom čizmom, Crna Gora je s oružjem u ruci listom ustala u borbu protiv fašističkog okupatora.
Ustanak je na djelu pokazao da se i u porobljenim zemljama može voditi masovna oružana borba, a ne samo da se pruža pasivan (neoružan) otpor. To je bilo novo otkrovenje, bljesak nade i moralno ohrabrenje za ostale porobljene narode. Jedina društvena i politička snaga koja je pripremala i organizovala ustanak bila je KPJ.
Trinaestojulski ustanak je bio prvi narodni ustanak protiv fašističkog okupatora u Evropi i Jugoslaviji. Bio je sastavni i neodvojivi dio jugoslovenske narodnooslobodilačke borbe, koju su predvodile nove društvene snage. Imajući u vidu razloge i uslove za ustanak, trenutak njegovog otpočinjanja, brojnost ustanika, žestinu udara i njegov značaj u ondašnjim jugoslovenskim i evropskim prilikama – ovaj događaj je jedinstven društveno-istorijski fenomen Drugog svjetskog rata.
Sagledavanje i vrednovanje srži ustanka upućuje na zaključak da je to odista bio samosvojan povijesni događaj. (…)
Ustanak je gromko najavio da će Crna Gora u NOR-u Jugoslavije igrati mnogo značajniju ulogu od one koja bi joj pripadala prema broju stanovnika i veličini njene teritorije. Njegova moć je nastala iz susreta i spoja crnogorskih slobodarskih tradicija sa antifašizmom i novim socijalnim idejama mladog naraštaja, koji je nadasve bio željan velikih i brzih društvenih promjena. Revolucionarni polet se udružio sa oslobodilačkim zanosom. A generacije koje su izvele Trinaestojulski ustanak žudjele su i da povrate sjaj crnogorskog oružja, koje je potamnjelo kapitulacijom vojske Kraljevine Crne Gore 20. januara 1916. godine, prvi put u njenoj istoriji. Do predaje oružja neprijatelju došlo je krivicom crnogorskog državnog i političkog vrha, usljed njegove nesposobnosti, kolebanja i neodlučnosti – uz asistenciju srbijanskog pukovnika Petra Pešića, načelnika crnogorske Vrhovne komande. Ustanici su u julskom ustanku u potpunosti ispunili ovu svoju želju i naum, uspravno i dostojanstveno.
Glas o Trinaestojulskom ustanku, čim je planuo, odjeknuo je kao prvorazredna senzacija i razletio se širom svijeta. Radio-Moskva je 16. jula 1941. emitovala prilog pod naslovom “Crnogorci nikada neće biti robovi”, a moskovska “Pravda” je u broju od 20. jula 1941. objavila članak “Crnogorski narod se bori protiv fašizma”.

Čin koji personifikuje crnogorsku samobitnost

U Moskvi je 10. i 11. avgusta održan Prvi sveslovenski miting, kao manifestacija borbenog jedinstva slovenskih naroda: na njemu je u ime Crne Gore govorio Radule Stijenski Marković, sinovac čuvenog crnogorskog i jugoslovenskog revolucionara dr Vukašina Markovića. O crnogorskom ustanku objavili su informaciju londonski “Tajms” i “Njujork Tajms”. A čuveni francuski filozof i književnik Žan Pol Sartr, aktivista francuskog Pokreta otpora, izjavio je poslije Drugog svjetskog rata da je Trinaestojulski ustanak “veličanstven događaj Evropske istorije dvadesetog vijeka”.
Ustanak je snažno odjeknuo na cijelom jugoslovenskom prostoru. Tito je s nestrpljenjem očekivao vijesti iz Crne Gore, jer je Mitar Bakić, član Vojne komisije Centralnog komiteta, došao kod njega iz Crne Gore na referisanje oko nedjelju dana uoči Trinaestojulskog ustanka – i tada mu je, uz prisustvo Ivana Milutinovića, saopštio da se u Crnoj Gori može ići na opštenarodni ustanak. Kako je radosno u Vrhovnom rukovodstvu primljena vijest o crnogorskom ustanku vidi se iz dnevnika Vladimira Dedijera, koji je pod datumom 18. juli 1941. zapisao u Beogradu: “Danas smo Lola Ribar i ja izdali vanredan broj “Radio pregleda” u čast Crnogoraca koji su se digli na oružje. Stigla je vest da je skoro čitava Crna Gora slobodna”.
Koliko je Crnogorski ustanak bio značajan za podsticanje borbe u drugim krajevima Jugoslavije vidi se i po tome što se u proglasu CK KPJ narodima Jugoslavije prilikom obraćanja Srbima kaže: “Na ustanak srpski narode! Ugledaj se na Crnogorce”. A avgusta 1941. CK SKOJ-a poziva omladinu Jugoslavije da se ugleda na sovjetsku i na omladinu Crne Gore. Vijesti o crnogorskom ustanku podizale su moral Srba u Hercegovini, Bosni i Hrvatskoj u njihovom otporu ustaškom genocidu.
Trinaestojulski ustanak je jedinstven istorijski događaj. Sastavni je dio džinovske borbe progresivnog čovječanstva za uništenje fašizma u Drugom svjetskom ratu. Crnogorski narod je svojim izuzetnim slobodarskim podvigom dokazao, ko zna koji put, da i mali narod može da odigra značajnu ulogu u krupnim svjetskim zbivanjima, i njegov zov nedaleko je odjekivao. Ustanak je svojim istorijskim podvigom dao doprinos riznici univerzalnih ljudskih vrijednosti i uvrstio je Crnu Goru u svjetsku kulturnu baštinu.
Trinaestojulski ustanak je djelo crnogorskog naroda, izraz i iskaz njegove istorijske zrelosti i njegovih slobodarskih potencijala. Buntovnička Crna Gora krijepila je duh ustanika, a KPJ ga je pripremala i predvodila. Ustanak je bio autentični crnogorski događaj koji personifikuje crnogorsko biće i njegovu samobitnost. U njemu su se zgusnule dimenzije, vrijednosti, i osobenosti crnogorske istorije, i došao je do punog izražaja istorijski optimizam i aktivitet Crnogoraca. Trinaestojulski ustanak stoji rame uz rame sa najznamenitijim događajima crnogorske istorije.
Crnogorski narod je u Trinaestojulskom ustanku iskazao zavidno jedinstvo i zato je mogao izvesti slobodarski podvig. Nijedan drugi narod u okupiranoj Jugoslaviji nije u tom trenutku postigao tako visok stepen narodne sloge.
Današnje mlade generacije pokazuju interesovanje da saznaju istinu zašto je došlo do brzog rascjepa u ustaničkom jedinstvu. Ako je istorija učiteljica života, a ona to jeste, valjalo bi je pozvati u pomoć da nam, oslanjajući se na istorijska iskustva, bar donekle pomogne u razjašnjenju ovog pitanja. Osvrnemo li se na cjelokupan istorijski hod Crne Gore, uočavamo da je borba za izgradnju i očuvanje jedinstva narodnih snaga davala pečat njenim razvojnim tokovima. Prolazeći kroz burnu istoriju, crnogorsko društvo nije u svim prilikama bilo jedinstveno. Cijepalo se po pitanju da li voditi ili ne voditi borbu protiv porobljivača i da li od plemenskog društva stvarati državu. Nesloge je, dakle, i u prošlosti bilo mnogo.
A kako je i zašto nastao rascjep među ustaničkim snagama 1941. godine, čije je jedinstvo davalo snagu i zamah ustanku?
Cijepanju jedinstva crnogorskih ustanika najprije i najviše je doprinijela golema vojna sila koju je okupator sručio na Crnu Goru, tek nekoliko dana po izbijanju ustanka. Nakon okončanja protivofanzive, Italijani su u Crnoj Gori zadržali četiri diverzije a početkom naredne godine bilo ih je šest. Prisustvo ovako brojne oružane sile, koja je razbila ustaničke frontove, omogućavalo je okupatoru da pod svoje okrilje okupi sve protivnike narodnooslobodilačke borbe, da pogasi i suzbije ustaničko raspoloženje i partizanski pokret izoluje od naroda.

Proširivanje četničkog pokreta na Crnu Goru 

Najveći uspjeh u razaranju narodnog jedinstva okupator je postigao otklanjanjem nesuglasica između separatista i brojnih unitarističkih građanskih snaga, iz kojih će nastati četnički pokret. Guverner Pircio Biroli je uspio da novembra 1941. okupi na Cetinju predstavnike obje grupacije. Postignuta je saglasnost da se udruženim snagama, pod vođstvom okupatora, krene u borbu za uništenje NOP-a.
Koncepcija savezništva okupatora i pomenutih retrogradnih domaćih snaga zasnivala se na zajedničkim potrebama i interesima. Okupator se prethodno uvjerio da se osloncem na separatiste (kvislinge) ne može ugušiti NOP pa je za svog glavnog saveznika odabrao ultranacionalistički orijentisane građanske snage, u narodu uticajnije – ne odričući se ni pomoći separatista.
Angažovanjem brojnog domaćeg stanovništva u borbi protiv partizanskih snaga fašistički okupator je perfidno štedio krv svojih vojnika. Sa druge strane, pročetničke i separatističke vođe su znale da NOP ne mogu uništiti bez obimne pomoći okupatora, i stoga su ponuđeno savezništvo objeručke prihvatili. Interesi su im, dakle, bili podudarni. Uzajamnu saradnju su mogli da uspostave i učvrste i zbog toga što su obje strane bile okorjeli antikomunisti.
U Crnoj Gori su postojali povoljni socijalni i politički uslovi za nastanak i razmah četničkog pokreta. Njegovu pokretačku snagu je činila brojna činovnička inteligencija srednje generacije, egzistencijalno vezana za stari društveni poredak. Aktivni oficiri su joj bili udarna snaga, kao glavni bojovnici kontrarevolucije. Ideologija političkog konzervativizma, monarhizma i velikosrpstva prožimala je cijelu ovu grupaciju. Odbranu starog društvenog poretka smatrali su svojom vrhovnom obavezom. Znatan broj oficira i državnih činovnika uživao je ugled u svojim bratstvima i plemenima.
Pukovnik Dragoljub Draža Mihailović, tvorac vojno-četničke organizacije, dobivši obavještenja da u sjevernom dijelu Crne Gore, postoje snage spremne da se obračunavaju sa partizanskim pokretom, odlučio je da svoju četničku organizaciju proširi i na Crnu Goru. (Kapetan Rudolf Perčinek i poručnik Mirko Kukić upućeni su septembra 1941. iz beranskog sreza u Srbiju da izvide tamošnju situaciju. Uspjeli su da dopru do četničke Vrhovne komande.) Bio je to izraz želje da ona postane njegovo a ne partizansko uporište.
U planovima Draže Mihailovića Crna Gora je imala višestruk strategijski značaj: preko nje je mogao da premosti četničke snage Srbije sa Dalmacijom (izlazak na more); uočavao je da bi Crnogorsko primorje moglo da odigra značajnu ulogu u iskcavanju Britanaca na jugoslovenski prostor; očekivao je da će formiranjem crnogorskih četničkih jedinica dobiti značajnu udarnu snagu. Imajući sve to u vidu, D. Mihailović je 15. oktobra 1941. izdao naredbu kojom je generalštabnog majora Đorđija Lašića postavio za komandanta svih četničkih snaga u Crnoj Gori, a kapetana Pavla Đurišića za komandanta četnika u srezovima: andrijevičkom, beranskom, bjelopoljskom, prijepoljskom i pljevaljskom. Time su postavljeni temelji četničkoj organizaciji u Crnoj Gori, i to u vrijeme kad partizanske snage nijesu likvidirale svoje političke protivnike iz redova domaćeg stanovništva. Stoga istorijske činjenice opovrgavaju tvrdnje da je partizansko nasilje izazvalo nastanak četničkog pokreta.
Na zahtjev D. Mihailovića, Pavle Đurišić je došao u njegov štab sredinom decembra 1941, u vrijeme kad ga je izbjeglička Jugoslovenska vlada postavila za komandanta Jugoslovenske vojske na okupiranoj teritoriji. Draža ga je iscrpno upoznao sa programom, organizacijom i strategijom četničkog pokreta, sa prekidom saradnje četnika i partizana u Srbiji i njihovom međusobnom oružanom borbom početkom novembra 1941, sa potiskivanjem glavnine partizanskih snaga iz zapadne Srbije, Šumadije i Pomoravlja. Izložio mu je program nacionalne politike četničkog pokreta koji, između ostalog, predviđa stvaranje velike Srbije, etnički očišćene, koja bi obuhvatala i Crnu Goru. (Pavle Đurišić je uz odobrenje D. Mihailovića, sa svojim jedinicama početkom 1943. izvršio masovne masakre nad muslimanskim stanovništvom u bjelopoljskom, sjeničkom, pljevaljskom, čajničkom i fočanskom srezu – pobijeno je oko 8.000 žitelja, najviše žena, djece i staraca. Uništena su i poharana skoro sva muslimanska sela na tom području.)

Javna, čvrsta i trajna saradnja sa okupatorom 

Takođe ga je upoznao sa četničkom “strategijom čekanja”: glavni njen cilj je bio da se izgradi vojno-četnička organizacija koja bi u vrijeme sloma fašističkih sila preuzela vlast i predala je u ruke kralju i izbjegličkoj vladi; da se od tog odsudnog trenutka ne vodi borba protiv okupatora nego da se četnička organizacija čuva od uništenja; za glavnog neprijatelja četnika proglašen je NOP, predvođen komunistima, koje treba onemogućiti da ostvare svoje ciljeve. Ali, u sučeljavanju sa istorijskom međunarodnom i domaćom realnošću čitava ova deklarativna strategija pašće na ispitu i transformiraće se u kolaboraciju.
U Koncipiranju međunarodne političke strategije, četnički pokret, obuzet pogubnom iluzijom i samoobmanom, polazio je od pogrešne premise da će ga zapadni saveznici bezuslovno podržavati bez obzira na to kako će djelovati na jugoslovenskom prostoru – da li će im borba protiv fašističkih okupatora biti preokupacija ili će se, pak, zaploviti u saradnju sa njima.
Na rastanku, Draža je Đurišiću dao svoju naredbu od 20. decembra o mobilizaciji svih oficira, podoficira i vojnih obveznika u četničke jedinice. Đurišić se vratio u beranski kraj 30. decembra, prepun ambicija i spreman za izvršenje Dražinih naređenja. Preduzimljiv i odlučan, prvih dana januara 1942. formirao je svoj štab i udarnu jedinicu sa oko 500 boraca, čije je jezgro sastavljeno od oficira, podoficira, žandarma i finansa. Odmah je iznenada napao raštrkane beranske teritorijalne partizanske jedinice, uz podršku italijanske artiljerije i avijacije, i brzo je ovladao skoro cijelim srezom. Istovremeno je i Đ. Lašić izveo takav poduhvat u andrijevičkom srezu. Od tog momenta otpočela je žestoka oružana borba između četničkih i partizanskih snaga u Crnoj Gori, koja će uzimati sve više maha narednih mjeseci, poprimajući elemente građanskog rata. Analizom navedenih činjenica pouzdano se može zaključiti da su četničke snage u Crnoj Gori otpočele borbu za uništenje partizanske vojske po zahtjevu i naređenju Draže Mihailovića.
Bitno svojstvo i glavno obilježje četničkog pokreta u Crnoj Gori bilo je njegovo čvrsto i trajno savezništvo sa okupatorom – u prvom periodu rata sa italijanskim a u drugom sa njemačkim. Nigdje na jugoslovenskom prostoru četnička kolaboracija ne bijaše toliko javna i otvorena. Od početka stvaranja crnogorskih četničkih bataljona pa do kraja rata okupator je četnike snabdijevao oružjem, municijom, hranom i sanitetskim materijalom, a potpomagao ih je artiljerijskom i avijacijskom podrškom.
U svim okupatorskim krupnijim borbenim djejstvima protiv partizanskih snaga četnici su angažovani prema okupatorskim planovima i naređenjima, pa su njihove jedinice bile, u stvari, sastavni dio borbenog ešalona okupatorskih vojnih grupacija. Okupatorske komande su im stavljale na raspolaganje transportna sredstva (kamione i željeznicu) radi operativnih manevara, a mnogima su isplaćivane i mjesečne plate. Komandna mjesta četničkih vođa legalno su se nalazila, kraće ili duže vrijeme, u okupiranim gradovima. Krajem 1944. godine četnici su, zajedno sa Njemcima, branili crnogorske gradove koje su tada oslobađale jedinice NOV i POJ. Dodajmo tim podacima i činjenicu da četničke jedinice u Crnoj Gori nijesu tokom cijelog rata opalile ni jedan jedini plotun protiv okupatora!
Četnici su, takođe, bili pomoćna snaga okupatoru u hapšenju i interniranju hiljada pripadnika NOP-a, oba pola i raznog životnog doba. Oni koji su pomagali okupatoru da ostvaruje svoje ciljeve nijesu mogli postati antifašistička snaga. Svoju sudbinu su do kraja rata vezali za okupatora i doživjeli su zajedno sa njim tragičan slom. Istovjetnu sudbinu doživio je cjelokupan pokret Draže Mihailovića, bez obzira na to što se na riječima iskazivao kao antifašistički.
Snage NOP-a su u periodu avgust – oktobar 1941. uspjele da prebrode krizu oseke ustanka, uz široku političku akciju da se narod ponovo pokrene u oružanu borbu protiv okupatora. Poduhvat je urodio plodom pa je ustanička plima ponovo počela da preplavljuje najveći dio Crne Gore. Razgranata je politička osnova NOB-a stvaranjem mreže odbora narodne vlasti po selima i opštinama, i formirano je u oktobru 20 partizanskih bataljona.

Greške koje su znatno ojačale ideološki razdor

Sredinom novembra formiran je Crnogorski NOP odred za operacije u Sandžaku, krupna operativna jedinica jačine 3.690 boraca, čiju je glavninu po naređenju Vrhovnog štaba trebalo uputiti u Srbiju. Krajem 1941. godine Crna Gora je imala 44 partizanska bataljona. Sve je to pokrajinskom političkom i vojnom rukovodstvu ulivalo optimizam i samopouzdanje, prožeto precjenjivanjem sopstvene moći i potcjenjivanjem protivničke.
Tako narasla vojna moć sučelila se sa namjerama pročetničkih aktivista da stvaraju svoju vojsku. Na savjetovanju Glavnog štaba NOP odreda za Crnu Goru i Boku sa komandatnima i komesarima odreda, 15. novembra, zauzet je stav:
“Najoštrije suzbiti i spriječiti pokušaje koji idu za tim da stvore posebnu vojničku organizaciju.”
Podržavajući ovu vojnu mjeru, cjelokupna pisana i usmena propaganda NOP-a usredsredila se na razobličavanje razbijačke politike “pete kolone” i na potrebu čišćenja “gube iz torine”. Pokrajinsko političko i vojno rukovodstvo nije dovoljno sagledalo niti realno procijenilo tadašnju složenost i protivrječnost vojno-političkih prilika u Crnoj Gori. Bili su ubijeđeni da će upotrebom fizičke sile spriječiti stvaranje četničkih vojnih formacija, i zaustaviti nastalo kolebanje masa između partizana i četnika. Uz to, pojačano su naglašavani klasno-socijalni ciljevi borbe. Logično, to je sužavalo političku osnovu narodno-oslobodilačkog pokreta. Zaplovilo se u vode “ljevičarenja” krajem 1941. godine.
U takvoj situaciji Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru i Boku dobio je direktno pismo CKPJ od 22. decembra 1941. Polazeći od iskustva iz Srbije, gdje je došlo do kolaboracije sa okupatorom nedićevaca, ljotićevaca i četnika Draže Mihailovića u cilju uništenja tamošnjeg partizanskog pokreta, a imajući u vidu da je formirana Prva proleterska brigada – Centralni komitet je ukazivao da predstoji “druga etapa”, kao revolucionarna borba. Na kraju pisma je kazano: “Sasvim ste pravilno učinili što ste sprečili formiranje bilo kakvih oružanih formacija osim partizanskih. Ubuduće treba još odlučnije istrajati na toj liniji”.
Crnogorska partijska i vojna rukovodstva su disciplinovano prihvatila direktivu o “drugoj etapi”, mada je u oštrini njene realizacijie u pojedinim krajevima bilo izvjesnih razlika. Vladalo je opšte ubjeđenje da je to najsigurniji i najefikasniji put do pobjede. U obračunu sa okupatorskim vazalima vidjeli su izlaz iz krize u koju je NOP u Crnoj Gori zapao. Ideološko zaoštravanje borbe otvorilo je put jačanju revolucionarnih represivnih mjera. Pojave ljevičarenja i ultraradikalizma uzele su maha, sa golemim negativnim političkim i vojnim posljedicama. Pretjerane i nepromišljene represalije još više su produbile postojeći društveni sukob. Najveće nedaće i štete NOP-u nanijela su brojna ubistva političkih protivnika. Fizički su likvidirani ne samo stvarni neprijatelji narodnooslobodilačke borbe, nego i oni koji se nijesu kompromitovali u saradnji sa okupatorom, ili koji su se samo kolebali. A u pretjerivanju sa radikalnim obračunavanjem bilo je, čak, i pucanja po svojima.
Mučan utisak među žiteljima ostavljao je i način ubijanja ljudi: neobrazložena i tajnovita ubistva noću, kradom, i u zasjedama, kao i paljenje kuća protivnika. Takvi postupci unosili su nezadovoljstvo i ličnu nesigurnost u narodu, izazivali bratstveničko okupljanje oko četničkih kolovođa i podsticali na osvetu. Riječju, sektaštvo i radikalizam “ljevičarenja” doprinosili su jačanju i ekspanziji četničkog pokreta, i odgurnuli su u njihove redove mnoge kojima tamo nije bilo mjesto. Četnici su uspjeli da znatan dio naroda odvoje od NOP-a.
Na osnovu analize i procjene političke i vojne situacije u Crnoj Gori, CK KPJ je aprila 1942. osudio i odbacio politički kurs tamošnjeg ljevičarenja, preduzimajući neophodne organizacijsko-kadrovske promjene. Istovremeno je upućeno Otvoreno pismo svim organizacijama i članovima KPJ u kojem je data ocjena uzroka neuspjeha u Crnoj Gori, a potom postavljen zahtjev da se dalje vođenje borbe mora zasnivati na prvobitnim (početnim) strateškim principima NOP-a.
Od tog momenta pa do kraja rata narodnooslobodilačka borba u Crnoj Gori je uglavnom tekla na širokoj rodoljubivo-socijalnoj osnovi. Crnogorska politička i vojna rukovodstva NOP-a u ostvarivanju strategijskog kursa iskazala su političku širinu, a narodnooslobodilačka vojska se brižljivo odnosila prema narodu.

U činu pobune izbila je nacionalna samosvojnost

Iz obilja prethodno prezentiranih činjenica proizilazi da je rascjep ustaničkih snaga 1941. godine bio neizbježan, i da je objektivno bio uslovljen: snagom i političkom vještinom okupatora, antagonizmom ideološko-političkog karaktera partizanskog i četničkog pokreta, i različitim vojnim strategijama.
A žestina i surovost sukoba je uslovljena i ostrašćenim radikalizmom crnogorskog mentaliteta i temperamenta.
I jedne i druge usmjeravao je putokaz njihovih ideja, i hitali su ka cilju sa namjerom da se protivnik uništi. Razum i srce su im često bili neuravnoteženi. Crnogorski radikalizam iz prošlosti ponovo se rasplamsao. Ispostavilo se da su geni igrali značajnu ulogu i u genetskom hodu istorije. Uostalom, u svim zemljama u kojima se odigrala oružana revolucija obračun sa protivničkim snagama je bio surov i nemilosrdan.
Tragične su bile individualne sudbine mnogih nevinih pojedinaca i porodica koji su se našli na pogrešnoj strani. Njihove sudbine imaju pandan samo u antičkim dramama i biće, svakako, predmet naučne i umjetničke obrade budućih generacija. Sukobi u svakom društvu su neminovni. Nadamo se, da će nove generacije, poučene iskustvima prošlosti, razrješavati društvene sukobe s više mudrosti, tolerancije i strpljenja.
Istorijska stvarnost je pokazala da je partizanski pokret do kraja rata ostao vjeran svojoj strateškoj koncepciji istrajne borbe protiv fašističkih okupatora i njihovih kolaboracionista, što je rezultiralo usponom narodnooslobodilačkog pokreta koji je stvorio jaku Armiju, treću po snazi u Evropi – uglednu kariku u svjetskoj antifašističkoj koaliciji. Narodnooslobodilački pokret je obnovio Jugoslaviju na demokratskim principima ravnopravnosti svih njenih naroda, i državnost Crne Gore u okviru federativne zajednice. Uspostavljen je novi društveni poredak sa visokim stepenom socijalne pravde i solidarnosti, i sa ogromnim razvojnim potencijalima za svakog pojedinca i za čitavu zajednicu. Time su ostvareni ciljevi borbe najširih slojeva za kvalitetniji život.

DUŠAN IČEVIĆ – TRINAESTOJULSKI USTANAK – NOVA POTVRDA CRNOGORSKOG IDENTITETA

Opštenarodni ustanak protiv okupatora 13. jula 1941. godine ponovo je potvdio nacionalni identitet Crnogoraca. U saopštenju nastojim da utvrdim osnovne odlike Trinaestojulskog ustanka koje se u istorijskoj vertikali nacionalno-oslobodilačkih borbi Crnogoraca mogu sublimisati u osobenu nacionalnu samosvojnost. Činilo mi se, zapravo, da je za raspravu koju vodimo dovoljno da sažeto podsjetim na osnovne činjenice i da naznačim svoje viđenje značaja masovnog oružanog ustanka za samoosvješćivanje i individualizovanje Crnogoraca u poseban nacionalni identitet. Pri tome, Trinastojulski ustanak ne vezujem za kakvo separatno nacionalno osjećanje i opredjeljenje Crnogoraca, nego baš iz njegovih opštedruštvenih, jugoslovenskih i internacionalnih oznaka i poruka tragam za autentičnim crnogorskim istorijskim iskustvima, načinima života i sistemima vrijednosti, koji su omogućili da se ostvari.

I

Koje su osnovne osobenosti opštenarodnog ustanka Crnogoraca?

Prvo, Crnogorci su u svojoj tradiciji neprekinutih oslobodilačkih borbi za svoju slobodu i nezavisnost našli uporište otpora protiv novog zavojevača. Oni nijesu prihvatili ponuđenu poklonjenu “nezavisnu” nacionalnu državu, koja bi obnovila Kraljevinu Crnu Goru. Izgubljenu državnu samostalnost bezuslovnim ujedinjenjem, odnosno prisajedinjenjem Srbiji nijesu htjeli da povrate pod okupatorskim nadzorom. Oni se bore za svoju ravnopravnu državu u okviru Jugoslavije.
Drugo, u antifašističkoj borbi protiv italijanskog okupatora ujedinile su se sve slobodoljubive i rodoljubive snage. U slijedu ratovanja protiv imperijalnih težnji Turaka, Mlečića, Austro-Ugara itd. Crnogorci se ponovo složno bore.
“…Bogata i živa slobodarska tradicija i snažno nacionalno osjećanje odigrali (su) veoma značajnu ulogu u Trinastojulskom ustanku.”
Treće, Crnogorci su gubljenjem državnosti, potiranjem svog imena i identiteta, pretvaranjem u zaostalu provinciju unitarne Kraljevine SHS naprasno spoznali da su, voljno ili nevoljno, zapali u neizvjesnu istorijsku sudbu u kojoj se gube rezultati i kvaliteti viševjekovne borbe za samostalnost i individualnost.

Oružjem izboreno pravo da se samostalno odlučuje

Četvrto, osnovna politička snaga koja je nacionalno priznavala i osvješćivala Crnogorce bila je Komunistička partija Jugoslavije. Ona je i jedina koja je nakon potpadanja pod okupatorsku vlast bila organizovana i spremna da pokrene i predvodi narod u oslobodilačku i antifašističku borbu.
Peto, masovnu vojsku ustanka i Narodno-oslobodilačke borbe realno čini seljaštvo, malobrojno radništvo, ali veliku osvješćivačku i organizatorsku ulogu obavlja mlada inteligencija (najčešće komunisti), pretežno školovana izvan Crne Gore, obrazovana i borbeno raspoložena. Zapravo, omladina rođena u vrijeme ranijih ratova i ujedinjenja nosi zamah ustanka. Ona je netrpeljiva i prema dotadašnjem režimu i prema okupatoru.
Šesto, u Crnoj Gori je buknuo prvi masovni ustanak protiv fašističkog okupatora u porobljenoj Evropi. Stvorena je, kako svjedoči Milovan Đilas, “nacionalna vojska”. Zvanično je osnovana Privremena vrhovna komanda nacionalno-oslobodilačkih trupa Crne Gore, Boke i Sandžaka. Znači, kao i u drugim jugoslovenskim zemljama nacionalna vojna rukovodstva pod zajedničkom komandom Glavnog štaba NOPO Jugoslavije.
Sedmo, Crnogorci nijesu prihvatili programe ni separatista, koji su nudili tzv. veliku nezavisnu Crnu Goru, ni velikosrpskih nacionalista, koji su naročito kroz četnički pokret, nakon raslojavanja ustanka, stremili tzv. velikoj Srbiji ili unitarističkoj monarhističkoj Jugoslaviji. Oni su bili protiv svakog nacionalizma i unitarizma. Narodno-oslobodilačkom borbom započetom Trinaestojulskim ustankom crnogorski narod se samoopredijelio za svoju slobodnu i ravnopravnu državu u jedinstvenoj federativnoj Jugoslaviji.
Osmo, Crnogorci su istovremeno sa uspjesima u borbi protiv okupatora i stvaranjem slobodne teritorije uspostavljali novu narodnu vlast, koja se najprije organizovala upravo u Crnoj Gori. Time su rušili i raniju vlast, koja im je zakidala osnovna ljudska, građanska i nacionalna prava. Socijalna revolucija koja se razvijala naporedo sa nacionalno-oslobodilačkom borbom davala je izglede da će se na novi način ispunjavati težnje naroda za slobodnim i dostojanstvenim životom.
Deveto, crnogorska nacija i, naravno, ranija državna samostalnost bili su osnova za posebnu crnogorsku državu i federativnu jedinicu u jugoslovenskoj federaciji. U odlukama Drugog zasjedanja AVNOJ-a utvrđeno je da se na osnovu prava na samoopredjeljenje, uključujući i pravo na otcjepljenje ili na ujedinjenje sa drugim narodima “Jugoslavija, izgrađuje i izgrađivaće se na federativnom principu, koji će obezbijediti punu ravnopravnost Srba, Hrvata, Slovenaca, Makedonaca i Crnogoraca, odnosno naroda Srbije, Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine”.
Osnova crnogorske države, u slijedu tekovina ustanka i NOB ozvaničena je stvaranjem Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja (ZAVNO) Crne Gore i Boke, koji prerasta u Crnogorsku antifašističku skupštinu narodnog oslobođenja (CASNO) i na svom III zasjedanju odlučuje da saglasno odlukama II zasjedanja AVNOJ-a Crna Gora uđe u sastav Demokratske Federativne Jugoslavije, kao ravnopravna federalna jedinica. Crnogorci su tako oslobodilačkom borbom zajedno sa svim jugoslovenskim narodima ostvarili svoje pravo na samoopredjeljenje i dobrovoljno se ujedinili u zajedničku saveznu državu.

II

U ustanku je provalila ogromna energija nezadovoljstva masa, koja se prvenstveno usmjerila protiv okupatora. Ona je, međutim, nakupljana duže vremena: a) zbog zaista tegobnog života naroda u svakakvim oskudicama u zajedničkoj državi, i b) zbog suviše brzog raspada Jugoslavije i kapitulacije jugoslovenske vojske, koja se predala skoro bez prave borbe. Crnogorci su, sem koje šačice separatista, doživjeli aprilski slom, okupaciju i rasparčavanje Jugoslavije, kako piše Batrić Jovanović, kao nacionalnu tragediju, kao da su “pali u najcrnje nacionalno ropstvo”.
Na nacionalno osvješćivanje i političko nezadovoljstvo Crnogoraca između dva rata uveliko su uticali način ujedinjenja i faktička neravnopravnost. U načinu ujedinjenja, odnosno prisajedinjenja Crne Gore Srbiji i bezimenog ulaska u zajedničku državu nalaze se izvorišta za mnoga nezadovoljstva Crnogoraca. Istraživnja dr Dima Vujovića daju dovoljno osnove za objektivno saznanje i pouzdano zaključivanje. Ja ću samo podsjetiti na bitne okolnosti.

Narod odbio Crnu Goru pod italijanskim skutom

Ujedinjenje jugoslovenskih naroda bila je njihova vjekovna težnja i objektivna potreba svih. Za Crnu Goru u zajedničkoj državi otvorene su mogućnosti za svestraniji ekonomski i kulturno-politički razvoj. Ujedinjenje je izazvalo oduševljenje Crnogoraca. Način ujedinjenja, koji je nametnuo bezuslovno, praktično prisajedinjenje Crne Gore Srbiji, međutim, obavljen je u režiji zastupnika vlade Srbije i pod prismotrom srpske vojske, bratske ali tuđe države.
Plan prisajedinjenja donesen je sa strane i dovedeni izvršioci koji će ga bez pogovora izvesti. Odbor za ujedinjenje koji je organizovao cjelokupnu praktično-političku i organizacionu aktivnost (proglasi, organizacija skupova, nametanje kandidata, imenovanje pojedinih pouzdanih predstavnika itd.), sastavljen od pristalica bezuslovnog ujedinjenja, koje su činili strani državljani, došao je u Crnu Goru sa srpskom vojskom. Rezolucija Podgoričke skupštine bila je unaprijed napisana izvan Crne Gore i donesena, a dogovorena je i sa komandantom Jadranskih trupa.
Božićna pobuna, koja je izbila ubrzo nakon ujedinjenja, nije bila samo izraz čežnje za povratkom kralja Nikole, za obnovom monarhije i nezavisne države, niti je nastala miješanjem Italije i smutnjama preko vještog agenta, koji je podbadao Crnogorce na oružani ustanak, nego je bila i opravdani protest protiv čina kojim je Crna Gora nestala sa istorijske scene.
U prvoj zajedničkoj državi Crna Gora, koja je izgubila svoje ime i pretvorena u administrativnu, prvo oblast, a potom banovinu, bila je sasvim zanemarena u razvoju, politički obespravljena i ekonomski izrabljivana. Naslijedila je veliku privrednu zaostalost, koja je nastavljena i povećavana u međuratnom razdoblju. Pretežno agrarno područje, sa oko 80 odsto stanovništva koje živi od poljoprivrede, na sitnom seljačkom posjedu i oskudnoj zemlji, bilo je veoma siromašno, a crnogorski seljaci najzaduženiji u zemlji.
Ulaganja u crnogorsku privredu bila su sasvim neznatna, dobila je tek 4,5 odsto reparacija koje su joj pripadale po mirovnom ugovoru. Prema ulaganju kapitala u industriju, Slovenija se razvijala 25 puta brže od Crne Gore. U Jugoslaviji je na području Crne Gore izgrađeno samo 12 preduzeća, pretežno zanatskog karaktera. Bilo je ideja da se Crnogorci, pogotovu oni nepoćudni režimu, rasele u druge krajeve Jugoslavije. Sredstva iz budžeta trošena su uglavnom za podizanje žandarmerijskih stanica.
Stanovništvo je, kako navodi dr Zoran Lakić, prvo bilo izloženo brutalnom teroru vojnih kaznenih ekspedicija, a kasnije žandarmerijskih patrola. Vladajuća buržoazija tretirala je Crnu Goru kao koloniju. U komentaru poznatih podataka o zaostajanju Crne Gore zaključuje da je Crna Gora u međuratnoj Jugoslaviji 1918-1941. godine bila nacionalno obespravljena, politički degradirana i ekonomski izrabljivana. Nezadovoljstvo ekonomskim stanjem i načinom ujedinjenja kod crnogorskog naroda stapalo se u osjećanje zakinutosti i otpora. Odsječnije se počinje obnavljati i razvijati svijest o sopstvenoj individualnosti, o potrebi samostalnosti i ravnopravnosti u zajedničkoj državi.
Raspadom i okupacijom Jugoslavije od tzv. Osovine, Crna Gora je potpala u italijansku okupacionu zonu. Rijetki front na kome se jugoslovenska vojska žestoko borila protiv napadača bilo je područje Skadra, u kojem su učestvovali Zetska divizija i Komski odred, a poznat je postao po junaštvu podgorički, zvani “Crveni puk”, kada je zarobljeno hiljadu Italijana. Crnogorci su bili ojađeni brzom kapitulacijom i okupacijom. Italijanska vlast je, istina, bila zavela blagi režim okupacije, sve je rađeno da se Crna Gora primiri pod italijanskim patronatom, pošto je po sporazumu sa Njemačkom bilo predviđeno da se Crna Gora obnovi kao “nezavisna” država “ujedinjenja s Italijom političkim i ustavnim vezama” i statusom protektorata po ugledu na Albaniju. Crnogorski separatisti prihvatili su ponudu za obnovu “nezavisne države”. Oni su 12. jula objavili da je “prestala okupacija Crne Gore od strane Srbije” i proglasili su “stvaranje suverene i nezavisne Crne Gore”, naravno pod italijanskim skutom.
Svenarodnim ustankom, u kome je učestvovalo 32 hiljade ustanika, Crnogorci su dan kasnije srušili kvislinšku vladu i u naletu oslobodili većinu teritorije Crne Gore (osim većih gradova), neprijatelju nanijeli velike gubitke u ljudstvu i materijalu. Crnogorci su pokazali da ne žele Italijane ni kao “oslobodioce” ni kao “dinastičke rođake”.

Sve etape crnogorskog nacionalnog sazrijevanja

Time se na novi način osvjetljava i prikazivanje Božićne pobune kao poglavitog udjela italijanske propagande i pomoći separatističkom pokretu. Najveća pobjeda nad Italijanima postignuta je baš u kraju koji je bio središte Božićne pobune (cetinjski srez).
U procesu priprema i izvođenja opštenarodnog ustanka nastaje najširi program oslobodilačkog pokreta, čiji osnovne karakteristike dr Radoje Pajović nalazi u sljedećem:
– prvo, nacionalno samoopredjeljenje i ravnopravnost crnogorskog naroda i puna ravnopravnost naroda Boke i Sandžaka, kao i svih drugih jugoslovenskih naroda, borba protiv ma čije hegemonije i šovinizma bilo prema kom narodu ili nacionalnoj manjini,
– drugo, bratska saradnja sa svim jugoslovenskim narodima,
– treće, slovenska solidarnost i razvijanje ljubavi prema svim slovenskim, a suzbijanje šovinizma i mržnje prema neslovenskim narodima,
– četvrto, demokratska narodna vladavina i uništenje svih tragova fašizma,
– peto, borba za životna prava omladine i za ravnopravnost žena.
U ponovnom prevrednovanju iskustva i doprinosa Trinaestojulskog ustanka zaista bi se mogla potvrditi njegova istorijska vizija u borbi protiv svakog nacionalizma i šovinizma, a za demokratske načine rješavanja nacionalnog pitanja i uspostavljanja ravnopravnih odnosa.

III

U Trinaestojulskom ustanku je ostvaren zgusnuti istorijski trenutak nacionalnog samoosvješćivanja i identifikovanja Crnogoraca. Proces nacionalnog individualizovanja se ne začinje niti završava u kakvim odsječnim trenucima ili strogim vremenskim razdobljima. Biti nacijom ili bivanje nacijom, kako kaže Benedikt Anderson, dugotrajan je društveno-istorijski proces, koji je i crnogorska nacija ispunila i ispunjava u mnogim protivrječnim odnosima, ali je u osnovi ostvaren u bitnim odrednicama.
U osobenom istorijskom društvenom razvoju dr Dimo Vujović nalazi osnove za nacionalno individualizovanje Crnogoraca. Naime, smatra da je nacionalno konstituisanje Crnogoraca naročito omogućeno oslobodilačkim ratovima 1876-1878. godine, koji su za Crnu Goru imali značenje buržoasko-demokratskih revolucija u drugim zemljama, te Berlinskim kongresom, koji je razmeđe od koga počinju brže da se razvijaju društveni odnosi koji jedino dovode do konstituisanja u naciju. U Crnoj Gori je taj proces u toku već stotinu godina i prošao je tri faze razvitka:
– prva, u okvirima nezavisne crnogorske države, odnosno od Berlinskog kongresa (1878-1918), kada još nije konstituisana crnogorska nacija, odnosno nije završen proces nacionalnog idividualizovanja,
– druga, u okvirima jugoslovenske burdžoaske države (1918-1941), kada se “lomi” između srpske i crnogorske nacionalne svijesti, i,
– treća, u periodu socijalističke revolucije i socijalističke izgradnje (od 1941. godine do danas), kada se određenije oblikuju crnogorska nacija i poseban entitet.)
Objektivni društveno-istorijski proces, oslobodilačke borbe, nezavisna država, osobena etičko-psihološka svojstva itd. vremenom su omogućili da se nacionalno individualizuju Crnogorci.
Na nacionalno osvješćivanje i priznavanje Crnogoraca u novije vrijeme najviše je doprinijela Komunistička partija Jugoslavije. Ona je spoznala i u svojim programima obuhvatala stvarne interese i težnje crnogorskog naroda za ekonomskim i kulturnim razvitkom i za nacionalnom ravnopravnošću. Već u 1926. godini se piše o crnogorskom kao o nacionalom pitanju, pa smješta u kontekst borbe “za ekonomsko i nacionalno oslobođenje Crne Gore”.
Prvi put se izričito, kako primjećuje dr Dušan Lukač, o Crnogorcima kao narodu počinje govoriti 1931. godine. Tada se u pismu CK KPJ članstvu u Crnoj Gori, aprila 1931. godine, govori o Crnogorcima kao narodu, koji se poziva da se suprotstavi denacionalizaciji Crnogoraca i nastojanjima monarhije da “pretopi Crnogorce u novoskovano jugoslovenstvo”, koje služi militarizaciji i srpskoj buržoaziji. U jednom pismu Josipa Broza iz 1936. godine crnogorski narod, kao i drugi jugoslovenski narodi, treba da se na demokratski način izjasne kako žele da urede svoje međusobne odnose u državnoj zajednici na osnovu pune demokratije i ravnopravnosti svih naroda.
Crnogorska omladina, koja je bila pod neposrednim uticajem KPJ suprotstavila se propagandi crnogorskih separatista o stvaranju “nezavisne” Crne Gore. U svom proglasu 1939. godine zalaže se za nezavisnost Jugoslavije, pošto se tako crnogorski narod bori za svoja prava. A Crna Gora može biti slobodna samo u slobodnoj, demokratskoj i nezavisnoj Jugoslaviji, u zajedničkoj borbi može izvojevati da bude ravnopravna i “živi slobodnim nacionalnim životom u okviru državne zajednice Jugoslavije”.

Čin kojim je otvoren put nacionalnog osvješćenja

U Rezoluciji Pete zemaljske konferencije KPJ, oktobra 1940. godine, u okviru borbe za nacionalnu ravnopravnost ugnjetenih naroda i nacionalnih manjina Jugoslavije, izdvaja se i borba za ravnopravnost i samoodređenje crnogorskog naroda, ali i odlučna borba protiv vođstva crnogorskih federalista, koji pomoću italijanskih imperijalista pripremaju novi jaram crnogorskom narodu.
Uveliko spontani Trinaestojulski ustanak bio je i organizovan i usmjeravan pozivima i djelovanjem KPJ. Narod je već bio naoružavan pri raspadu stare jugoslovenske vojske, a u bojevima je zadobijao novo oružje. Neposredno nakon kapitulacije Jugoslavije, posebno napada Njemačke na Sovjetski Savez, KPJ poziva narod Jugoslavije na oružani ustanak. Pokrajinski komitet KPJ uputio je proglas crnogorskom narodu i narodu Boke i Sandžaka 22. juna u kome ga poziva na borbu protiv okupatora i njegovih slugu “za svoje nacionalno oslobođenje. Do nacionalne slobode možeš doći udružen sa svim porobljenim narodima Jugoslavije i Balkana – jedino u savezu sa velikom, moćnom i nepobjedivom zemljom socijalizma, Sovjetskim Savezom!”.
Crnogorci su prvi masovno ustali protiv okupatora. Čak se i srpski narod, u pozivu CK KPJ jula 1941. godine, poziva na ustanak po ugledu na Crnogorce, “…narod koji je ustao da zbaci okupatorski jaram italijanskih fašista”.
Svenarodni ustanak praktično je dobio karakter rata između Italije i Crne Gore, kako je zapisao italijanski ministar inostranih djela grof G. Ćano. A general Pircio Biroli, koji je preuzeo svu vojnu i civilnu vlast u Crnoj Gori radi gušenja ustanka, priznao je da držati pokorene Crngorce, zanesene komunističkom ideologijom, te pokušati da se red održi obećanjima i ubjeđenjem, značilo je “…isto što i orati more, dakle iluziju”.
Nasuprot “spasiocima naroda”, koji su “čekali bolja vremena” za “narodni ustanak”, a praktično pomagali okupatoru u gušenju stvarnog opšteg narodnog ustanka, komunisti su zajedno sa svim rodoljubima objedinjavali patriotske, antifašističke i demokratske snage u borbi protiv okupatora. Nacionalna svijest Crnogoraca rasla je i djelatno ispunjavana u oslobodilačkim ciljevima borbe, u otporu svakom podaništvu i izdajstvu crnogorskih separatista i velikosrpskih nacionalista.
Nema razloga da se zadržavam na svim događajima ustanka, na osipanju i rascjepu među ustanicima, na pojavu četničkog pokreta, koji je uistinu bio izdajstvo prema sopstvenom narodu a služenje okupatoru, na ponovno bujanje oslobodilačke borbe u Crnoj Gori i na konačnu pobjedu nad porobljivačima i njihovim podvornicima. Za temu kojom se bavim navešću još mišljenje Milije Stanišića, koji utvrđuje da je KPJ “…širila i homogenizovala crnogorsku nacionalnu svijest na osnovama svoje nacionalne politike. Zahvaljujući pobjedama NOP-a u Jugoslaviji i afirmacijom crnogorske nacije u NOP-u, Crna Gora je oružjem u ruci izvojevala pravo na samoopredjeljenje i u jugoslovenskoj federativnoj zajednici je stekla i osigurala nacionalnu slobodu i ravnopravnost”.
“Tvorac” crnogorske nacije Milovan Đilas samo je mogao da potvrdi da Drugi svjetski rat, NOB i revolucija označavaju “…kulminacionu tačku procesa formiranja Crnogoraca u posebnu naciju, posebnu nacionalnu individualnost” (“O crnogorskom nacionalnom pitanju”, 1946., str. 92-100).
Đilasovo predomišljanje, poricanje crnogorske nacije kao navodne ideološke tvorbe i njeno svođenje na administrativnu posebnost više kazuje o autoru, nego o samoj suštini i samosvojnosti crnogorskog nacionalnog bića.
Nacije se verbalno ne proglašavaju niti odobravaju ili propisuju kakvim političkim aktom. One nijesu proizvoljne niti iznuđene zajednice.
Ne mogu se ni brisati ako se oni koji su u određenom trenutku proglašeni za njihove “izumitelje” predomisle i “smisle” nove “dokaze”.
Određene političke okolnosti i rasporedi političkih snaga mogu pogodovati da se “priznaje” ili “odbije” konkretna nacionalna individualnost. Crnogorska nacija je nastala u dugotrajnom društveno-istorijskom procesu, koja se, pored ostalog, sublimisala i u oslobodilačkim borbama, čiju završnicu označava Trinaestojulski ustanak i NOB u Drugom svjetskom ratu, kada ponovo zadobija svoju državnost i postaje ravnopravna federativna jedinica u demokratskoj federativnoj Jugoslaviji.

(Kraj)

Tekst je izlazio u nastavcima u listu “Vijesti”, od 24. juna do 22. jula 2011. godine

 

Tagovi: , , , , , ,

 
 

Advertisement

Advertisement

Kalendar

July 2017
M T W T F S S
« Jun    
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31