Antropologija
Arheologija
Arhitektura
Crnom Gorom
Dijaspora
Film / Pozorište
Humor, satira i karikatura
Istorija
Književnost
Likovna umjetnost
Muzika
Religija
Strip


 | Naslovna | O projektu | Saradnički program | Knjiga utisaka | Kontakt |



Olga Perović
SAVREMENA CRNOGORSKA LIKOVNA UMJETNOST
(odlomak iz knjige CRNA GORA, 1981.)



Atraktivna kulturna tradicija otkriva trajne, postojane i ambiciozne težnje crnogorskog naroda da stvara uprkos vjekovnim, gotovo tragičnim uslovima, da uporno hvata korak s vodećim duhovnim strujanjima vremena. O tim ambicijama i uspjesima govore sačuvani spomenici likovne kulture: freske, ikone, crkvene građevine, štampane knjige. Taj lanac ispoljene likovne darovitosti nemilosrdno je prekidan najsurovijom borbom za slobodu i život. I uvijek iznova nastavljan djelima neuništive vrijednosti. To nasljeđe, skromno po obimu a veličanstveno po težnji i biljezima, osnova je pravog kreativnog likovnog kontinuiteta u Crnoj Gori.

I kod naših umjetnika dvadesetog vijeka sačuvala se ta sposobnost da preskaču dekadencu i zalaske i prihvataju svitanja. Oni su umjeli da sačuvaju svoju originalnost i svježinu kao kičmu svoga djela, a da se na njemu samo naziru tragovi njihovih saznanja kroz duge godine mukotrpnog školovanja po stranim umjetničkim centrima.

Crnogorski umjetnici dvadesetoga vijeka stvarali su u tri, za crnogorski narod različita i složena istorijska perioda. Najstariji među njima počeli su svoj rad još u Knjaževini, odnosno Kraljevini Crnoj Gori, dok je ona svoju nezavisnost još uvijek branila od Turaka, i nastavljala ga kasnije u novoj državi, u međuratnom periodu. Neki od njih najznačajnija djela stvorili su u poznim godinama, u Crnoj Gori, koja najzad ostvaruje svoj vjekovni san o jedinstvenoj zajednici slobodnih i ravnopravnih naroda i narodnosti Jugoslavije. U toku tog dugog, društveno složenog istorijskog perioda, crnogorski umjetnici dijelili su sudbinu svoga naroda: ratovali i ginuli, bili progonjeni, školovali se po tuđini, tamo i radili, jer u njihovoj siromašnoj, zaostaloj postojbini nije bilo pravih uslova za plodni umjetnički rad. Dali su i značajan doprinos razvoju umjetnosti u sredinama u kojima su živjeli, naročito beogradskom likovnom centru, gdje su bili najbrojniji, a u najnovije vrijeme i u centrima drugih jugoslovenskih republika i pokrajina. Danas najveći dio ovih umjetnika stvara u svojoj republici, u Crnoj Gori, na svome tlu, u trajnom dodiru s njegovom magičnom inspirativnošću.

Kao rezultat širih kulturnih kontakata Crne Gore sa razvijenim zemljama Evrope i ukupnog djelovanja „izvanjaca", među Crnogorcima se krajem XIX vijeka budi interes za modernu umjetnost; neki od njih talentovani i smjeli, i pored oskudnih materijalnih mogućnosti odlaze na školovanje u druge zemlje. Prvi se poslije školovanja vratio Anastas Bocarić (1864-1944), iz Atine, koji radi portrete za crnogorski dvor. Ubrzo potom sa školovanja dolaze: Špiro Đuranović (1864-1910) iz Kijeva, Marko Gregović (1867-1941) iz Beča, Špiro Bocarić (1878 - 1941) iz Venecije, Mihailo Vrbica (1871-1937) iz Rusije. Oni su većinom i najbolje slikali portrete, a kompozicije sa nacionalnom tematikom značajnije su po svom progresivnom oslobodilačkom angažmanu nego po likovnoj obradi. Odlikuje ih tamna paleta i strogost izraza, osobine nastale pod uticajem akademskog realizma. Nešto su slobodniji kad rade pejzaže. Početkom XX vijeka na Cetinju radi prvi crnogorski grafičar - Iliја Šobajić (1876-1953) i prvi vajar Marko Brežanin (1885-1956). Vladimir Novosel (1883-1961) godine 1910. priređuje prvu samostalnu izložbu u Crnoj Gori.

Najznačajniji i najpoznatiji crnogorski slikar u prvoj četvrtini XX vijeka je Pero Poček (1878- 1963). Školovao se u Italiji uz pomoć italijanske kraljice Jelene, ćerke crnogorskog kralja Nikole, i tamo je ostao da živi. Isticao se i dobijao priznanja na izložbama južnoslovenskih i balkanskih umjetnika do 1914. godine: u Londonu, Amsterdamu, Veneciji, Napulju, Rimu, Beogradu i Sofiji. Radi portrete, mrtve prirode, pejzaže, figuralne i religiozne kompozicije. Značajan je njegov ciklus sa temama iz Gorskog vijenca. Iako je Poček stvorio značajna djela u stilu akademskog realizma ipak su mu najbolji impresionistički, zapravo pleneristički pejzaži puni svjetlosti i jakog kolorita. Nekoliko izvanrednih radova u stilu impresionizma ostvario je Đoko Popović (1887- 1911; Rusija, Beograd i Napulj), izuzetno darovit, no kratkovjek. Impresionizam je najsvježija likovna struja u modernoj crnogorskoj likovnoj umjetnosti u vrijeme njenog nastajanja.

Nerazvijena i siromašna država Crna Gora nije mogla da prvim svojim likovnim stvaraocima, kao ni mnogim potom, pruži dobre uslove za rad; mnogi su odlazili da žive i rade u razvijenije centre tadašnjih južnoslovenskih i drugih susjednih država.

Prvim svjetskim ratom i nestankom crnogorske države prekinut je i taj razvojni zamah. Likovni umjetnici, oni već afirmisani kao i oni čije je školovanje tek bilo počelo, uključuju se u vojne jedinice, emigriraju ili su u austrougarskom zarobljeništvu. Poslije rata, u bitno izmijenjenim političkim i materijalnim uslovi ma, jedni nastavljaju sa radom a drugi s učenjem. Većina već pominjanih zadržava u svom stvaralaštvu izvjesnu anahronu likovnu izražajnost. Drugi nastavljaju školovanje u Beogradu i kad god mogu odlaze u inostranstvo, najčešće u Pariz, gdje dopunjavaju svoje obrazovanje na uglednim školama ili samostalnim izučavanjem muzeja i galerija. Tamo postižu i prve značajne uspjehe. U Parizu rano su se istakli slikar Milo Milunović (1897-1967) i vajar Risto Stijović (1894- 1974), a nešto kasnije slikari: Petar Lubarda (1905-1974), Mihajlo Vukotić (1904-1944), Jovan Zonjić (1907-1961) i drugi. Oni se vraćaju u zemlju kao priznati stvaraoci, u Beogradu dobijaju nagrade a pobjeđuju i na konkursima za ukrašavanje javnih zgrada. O njima izuzetno pohvalno piše kritika, a osobito Rastko Petrović i Isidora Sekulić, ističući njihovu originalnost i inspirisanost crnogorskim nacionalnim duhom i pejzažima rodne im Crne Gore. Ali nacionalno ugnjetena Crna Gora u Kraljevini Jugoslaviji nije im mogla pružiti ni minimum uslova za stvaranje. Listovi i časopisi u Cetinju, Podgorici (sada Titograd) i Nikšiću bilježe njihove uspjehe u zemlji i inostranstvu i njihove dolaske u zavičaj. Umjetnike antejski napaja snaga rodnog tla, osvježavaju ih vizije iz djetinjstva, napajaju se hromatskim skladovima, raskošnim kontrastima kamena, vode i neba. Tamo gdje su naši slikari živjeli i radili, izdvajali su se tim prisustvom kreativno transponovanog nacionalnog duha i tla u svom djelu. Najiskrenije je to izrazio Petar Lubarda riječima: „Ako bi me neko pitao ko mi je bio učitelj u umjetnosti, mo rao bih da odgovorim - to je jedino bila Crna Gora."

Najistaknutiji slikari i vajari četvrte decenije odnose se slobodno i samostalno prema savremenim likovnim zbivanjima i izgrađuju svoju punu originalnost. Milo Milunović traga za klasičnom ravnotežom likovnih elemenata. Boje i oblici na njegovim platnima u savršenom su skladu. Risto Stijović, radi javne spomenike („Lovćenska vila" na Cetinju) i vaja ženska tijela u drvetu, figure životinja u skupocjenom kamenu, izuzetne po zanatskoj vještini, gracioznosti i ljupkosti, vaja likove iz Gorskog vijenca koji imaju gotovo portretsku vrijednost. Petar Lubarda slika pejzaže i portrete, koji se odlikuju suspregnutim koloritom i dramatičnošću; Mihajlo Vukotić - bogate pejzaže, prefinjene i upečatljive, misaone portrete i autoportrete; Jovan Zonjić -mrtve prirode i pejzaže karakteristične po znalački iznijansiranom sivom koloritu i oštrim konturama (jednu od tih mrtvih priroda odnijeli su hitlerovci iz Muzeja savremene umjetnosti u Parizu); Miloš Vušković (1900- 1975) - izvanredne portrete i kompozicije. U godinama između dva rata stvarali su ili počinjali da stvaraju, a neki se bavili i pedagoškim radom u Crnoj Gori, i Mirko Kujačić (1901) Milan Božović (1909), Ivo Novaković (1913-1941), Josip Bepo Benković (1906-1943), Ivan Lučev (1904-1958), Niko Đurović (1905), Filip Vučković (1908-1960), Vuko Radović (1910) i drugi.

Crnogorski likovni umjetnici su u deceniji pred drugi svjetski rat upornošću boraca bez odstupnice, snagom talenta, originalnošću svojih djela, premostili sve prekide u kreativnom kontinuitetu koji je istorijski razvoj nametnuo crnogorskoj umjetnosti. Bili su među najistaknutijim stvaraocima beogradskog likovnog centra i na jugoslovenskim prostorima. Vrlo su bliski naprednim političkim strujanjima. Drugi svjetski rat prekida prirodni uspon moderne crnogorske umjetnosti. Većina stvaralaca se uključuje u revolucionarnu borbu s puškom u ruci, neki su u koncentracionim logorima. Slobodu nijesu dočekali Bocarić, Benković, Novaković i Vukotić. Stradala su i likovna djela - u ruševinama ateljea po gradovima i seoskim kućama gdje su ih za odmazdu spaljivali okupatori. U tim teškim ratnim godinama nastali su tek neki crteži i nešto akvarela.

Nacionalna sloboda i obnovljena crnogorska državnost u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji omogućila je veliki polet umjetnosti u poratnim godinama. Vraćaju se: Milunović, Lubarda, Vušković, Oraovac, Kujačić. Okupljaju se sve umjetničke snage, osniva se prva Umjetnička škola, prva galerija, osniva se Udruženje likovnih umjetnika. Nova društvena situacija, stvaralačka sloboda i opšti entuzijazam uticali su i na brži rast stvaralačke aktivnosti. Lubarda slika pejzaže popaljenih sela, scene obnove i izgradnje, bitke. Tada nastaju njegove slike koje je 1951. godine izložio u Beogradu i koje su svojim dramatičnim ekspresionizmom i originalnošću označile novu orijentaciju umjetnosti na jugoslovenskim prostorima. Milunović se okreće marinama i krajnjom redukcijom objekata na slikama i delikatnim nijansiranjem boje postiže izvanrednu uravnoteženost. Vušković, Zonjić i vajar Stijović rade mnogo u punoj stvaralačkoj zrelosti. Nove generacije stvaraoca u početku se razvijaju pod uticajem Lubarde i Milunovića, ali vremenom sve više nalaze svoj individualni izraz. Aleksandar Prijić (1920) i Gojko Berkuljan (1923) obrađuju često motive Skadarskog jezera, ističući se snažnim kolorizmom; grandiozna arhitektura prirode, sukob kamena i vode inspirišu Vuka Radovića i Nikolu Vujoševića (1929). Život na moru i oko njega slikaju Vojo Stanić (1924) - humornom naracijom i vedrim koloritom, i Đorđije Pravilović (1925) - maštovito i tamnomuklim bojama. Veliša Leković (1910-1971) radi izvanredne pastele, a Branko Filipović Filo (1924) u stilu enformela izražava svoje viđenje prirode. Izvanredni opservator Cvjetko Lainović (1931) slika kompozicije i portrete kao i Filip Janković (1935), a Nikola Gvozdenović (1934) na osoben način slika crnogorskog seljaka. Umjetnik izoštrene maštovitosti, apokaliptički vizionar ljudskog bezumlja, koji u nježnom koloritu traži nadu za budućnost, Miodrag Đurić Dado (1934) od 1956. živi i radi u Parizu. Dugo je tamo radio i vrsni grafičar Uroš Tošković (1930), a u Parizu istakli su se u novije vrijeme i Miloš Šobajić (1946) - kompozicijama urbanog haosa, i Dimitrije Popović (1951) - virtuozni majstor crteža, sada u Zagrebu.

Crnogorski vajari rade javne spomenike, ali i obrađuju znalački i upečatljivo drvo i bronzu. Luka Tomanović (1909) radi u drvetu osobene grupe i figure u pokretu; Drago Đurović (1923) -upečatljive intimne plastike u bronzi i drvetu; Stevan Luketić (1925) - skulpture u željezu s naglašenom asocijativnošću;

Ante Gržetić (1920) - u reljefima teži ritmičkom izrazu.

Sadašnji likovni trenutak u Crnoj Gori karakteriše bogati stvaralački polet, koji se uglavnom i po radoznalosti i po dometima podudara sa onim što se stvara u najrazvijenijim likovnim centrima Jugoslavije i svijeta. Oduvijek naglašenoj individualnosti crnogorskih umjetnika pogoduje činjenica što oni u Crnoj Gori nijesu sabrani u jednom likovnom centru; ostajući kraj svojih pravih i direktnih inspirativnih izvora, žive i rade u raznim sredinama, a stečeno obrazovanje i stvaralačko iskustvo osnažuju izražajnom svježinom koju crpe iz svoga okruženja. Oni žive u Herceg-Novom, Cetinju, Titogradu, Nikšiću, Pljevljima, Ivangradu itd. I u njihovom djelu zaživjeli su novi vidici kontrastnog reljefa Crne Gore, život njenih gradova i sela, odnosi njenog tla i neba.

Kontrasti jadranskog plavetnila i sivog i bjeličastoga krša, oaze zelenila i crvenih krovova pod prozračnim primorskim nebom, arhitektonska strogost kanjona, tajnovita visina planinskih vrhova, bujno zelenilo i mir prostranih pašnjaka, osobenost obalskih okvira, slikovitost Boke i Skadarskog jezera. Nema nijednog crnogorskog slikara koji nije slikao i predio - to je najčešće ikonografska riznica, „unutrašnja neophodnost" umjetničke ličnosti kojom se stvara nova mapa Crne Gore. Zrenjem, likovno stvaralaštvo usredsređuje pažnju i na čovjeka, na njegov odnos s prirodom, njegovu fizionomiju, njegovu istorijsku akciju, specifičnost njegovog življenja u gradu i selu. Sve je to pružilo obilje originalnih podsticaja crnogorskim umjetnicima za moderno i atraktivno oblikovanje koje ide od apstrakcije do osobene figuracije. Ali najbitnija karakteristika сrnogorskih stvaralaca i zajednički imenitelji njihova djela i dalje je ostala - naglašena individualnost.

Stvaralački kontinuitet crnogorske likovne umjetnosti jača neprekidno generacijama novih stvaralaca.