Marinko Ćulafić – “Multikulturalizam i nacionalne manjine”

“MULTIKULTURALIZAM I NACIONALNE MANJINE” (Članak Marinka Ćulafića, predstavnika Crnogorske nacionalne manjine u Republici Albaniji)


Termin “multikulturalizam” pojavio se 1960-ih i 1970-ih godina u zemljama poput Kanade i Australije, u manjoj mjeri u Britaniji i Sjedinjenim Državama (Canatan, 2009; Yanık, 2013). Početkom 1980-ih započela je ozbiljna debata i za kratko vreme multikulturalizam je postao jedan od najraširenijih intelektualnih i političkih pokreta na Zapadu. Sve zemlje u kojima žive etničke i kulturne manjine suočavaju se sa ovim pitanjem, bez obzira da li ga imaju na zvaničnom dnevnom redu. Većina proučavalaca multikulturalizma ovu teoriju smatra nekonfrontirajućom. Na primjer, Kristina Inglis kaže da je multikulturalizam “odgovor demokratske politike na kulturne i društvene promjene”.

U deskriptivnom smislu, multikulturalizam se odnosi na sva društva koja se sastoje od nekoliko etničkih, kulturnih ili vjerskih grupa. U tom kontekstu multikulturalizam predstavlja samo demografsku činjenicu, a ne političku.

S druge strane, multikulturalizam u normativnom kontekstu je ideologija ili politički stav koji promovira koncept multikulturalnog društva.  Istina je da je, ideološki, multikulturalnost jedan od najvažnijih problema evropskog društva na početku 21. veka. Ova ideologija u Evropskoj Uniji je suprotna američkom sistemu u pogledu imigranata, koji je inače poznat kao “Meltingofcultures” ili preveden na crnogorski kao “Lonac za topljenje kultura”, što znači potpunu asimilaciju imigranata u američko društvo.

Sjedinjene Američke Države su tipična multinacionalna država, što znači da imamo posla sa suživotom mnogih nacija na istoj teritoriji, ali koje dijele zajedničku kulturu i jezik itd. Suprotno ovoj američkoj politici, u Evropskoj uniji multikulturalizam štiti očuvanje etničkih, kulturnih i vjerskih karakteristika manjina unutar društva.  Sve dok sigurnost i mir traju u Evropskoj uniji, ova ideologija će igrati svoju ulogu uz ideologiju roda, homoseksualizma, feminizma i ljudskih prava.  Međutim, priroda multikulturalizma varira od zemlje do zemlje i od jednog društva do drugog. U većini zapadnih zemalja postoji jedna etnička i kulturna grupa koja čini jasnu većinu stanovništva.  Tipičan primjer u Evropi su Grci u Grčkoj, a stilijanci u Španiji.

U ovim zemljama jezik dominantne grupe je jedini službeni jezik priznat zakonom. U različitim istorijskim periodima, posebno u vremenima ekonomskih ili društvenih kriza, gotovo sve evropske države su pokušavale da se definišu kao monoetničke države. Jedina zemlja koja nikada nije pokušala da uvede nacionalni jezik uprkos svom teroru je Švajcarska. U ovoj zemlji francuska i italijanska nacionalna manjina postoje kao zasebne etno-kulturne grupe bez ikakvih ograničenja. Švicarska je najbolji primjer građanske solidarnosti koja je neophodna i za ekonomsko blagostanje. Međutim, u Evropi postoji i mnogo rasističkih ideologija, gdje prevladava ideja da je jednonacionalnom državom lakše upravljati i da će tržište rada biti efikasnije. Prema ovim ideolozima, manjinski jezici i kulture su zaostali i inferiorni, stoga ih ne treba poštovati i štititi zakonom. Mnogo je principa na kojima funkcioniše multikulturalna država. Glavni princip je smisao politika koje pokazuju da država jednako pripada svim svojim građanima. Multikulturalna država apsolutno isključuje vođenje diskriminatornih politika koje dovode do asimilacije ili isključenja nacionalnih manjina, što znači da pred državnim institucijama svi imaju jednak pristup i prava bez skrivanja ili negiranja svog etničkog porijekla. I što je vrlo važno, takva demokratska država mora priznati istorijske nepravde koje je u prošlosti činila nacionalnim manjinama kroz diskriminatornu i asimilacionu politiku.

Multikulturalizam poprima različite oblike u različitim vremenima i mjestima.  Istorija je pokazala da su u mnogim demokratskim zemljama različite etničke grupe podržavale diskriminatornu politiku prema manjim etničkim grupama. Tipičan primjer je frankofonska zajednica u Kvebeku, Kanada, koja, iako je stroga u očuvanju svoje kulture i tradicije, ne podržava iste slične zahtjeve indijskog stanovništva ili imigranata koji žive u njihovom području. Čak iu regionu Balkana postoji raznolikost etničkih i kulturnih grupa. Ali, nakon Drugog svetskog rata, u mnogim zemljama ovog regiona kultivisana je netolerantna i često diskriminatorna praksa prema određenim etničkim ili kulturnim grupama.

Pod komunističkim diktatorskim režimima, dugo vremena, postojali su stalni napori da se nacionalne manjine ostave u sjeni, zašto ih ne bi polako asimilirali, zabranjujući im da govore njihov jezik, promovirajući svoju kulturu ili ih tjerajući da mijenjaju imena i nacionalnosti.

Za primjer vam navodim crnogorsku nacionalnu manjinu u Albaniji, pošto sam i sam pripadnik ove manjine. Ova manjina živi uglavnom na području Skadra i sela uz granicu sa Crnom Gorom. Tokom 45 godina komunističkog režima, kontinuirano se radilo na smanjenju stvarnog broja albanskih državljana crnogorskog porijekla, bilo raznim pritiscima, nedozvoljavanjem škola na crnogorskom jeziku, zabranom kulturnih aktivnosti za promociju crnogorske odjeće, pjesme ili tradicije itd. Vrhunac je bio u septembru 1975. godine, kada je Hadži Lleši, predsedavajući predsedništva Narodne skupštine, potpisao dekret o promeni neprikladnih imena. Prema ovoj uredbi, sva djeca rođena na teritoriji Albanije treba da imaju imena koja odgovaraju albanskom identitetu i kulturi.

Dakle, strana imena nisu bila dozvoljena. U svakom matičnom uredu u tom periodu postojala je knjiga sa odgovarajućim imenima prema njima, a među tim imenima morate odabrati ime vašeg djeteta. Tih godina postojala je stalna tendencija da se slovenska prezimena mijenjaju albanskim. Takođe, iz crnogorske manjine u Albaniji istorijski su proizašle istaknute ličnosti koje su ostavile trag u oblasti kulture, književne kritike i albanske književnosti, ali se nigdje ne pominje njihovo crnogorsko porijeklo.

Sva ova dugogodišnja netolerantna i diskriminatorna politika dovela je do „smanjivanja“ ove manjine. Naravno, dolaskom demokratije stvari su se promijenile, ali šteta je već učinjena.

Takođe, želim da pomenem popis stanovništva iz 2011. godine, koji je bio prilično problematičan kada je u pitanju registracija stvarnog broja albanskih državljana crnogorskog porijekla. Prema ovom popisu, u Republici Albaniji živi svega 366 Crnogoraca, što je brojka koja je daleko od realnosti. Dok je u popisnom obrascu postojalo fakultativno pitanje o etničkom porijeklu građana, Vlada je istovremeno donijela odluku da se na sve netačne odgovore o etničkom porijeklu, koji se ne poklapaju sa podacima u matičnim knjigama, primjenjuju novčane kazne. Ovaj postupak se smatra pritiskom na slobodan izbor svake osobe za svoju etničku pripadnost. Iako manjina koja je oduvijek živjela na teritoriji Albanije, Crnogorska nacionalna manjina je zakonom priznata kao posebna manjina tek prije 5 godine.  Albanski parlament je 2017. godine usvojio novi zakon o pravima nacionalnih manjina. Prema ovom zakonu, nacionalne manjine u Republici Albaniji su grčka, makedonska, crnogorska, bugarska, srpska, vlaška, romska, egipatska i bosanska manjina.

U martu 2022. godine osnovan je novi Odbor Nacionalnih Manjina u Albaniji, gdje Crnogorska manjina sada ima svog predstavnika.

Aspekt multikulturalnosti je i očuvanje i promocija kulturne raznolikosti, koja je sastavni dio temeljnih principa Evropske unije. Zaštita našeg zajedničkog naslijeđa i promocija kulturne raznolikosti su takođe veoma važni za zbližavanje zajednica i za razvoj dijaloga između različitih kultura. To najbolje ilustruju zvanični dokumenti Savjeta Evrope i drugih tijela u okviru EU, u kojima se kulturna raznolikost u zemljama Zapadnog Balkana koje teže da postanu punopravne članice Evropske unije promovišu kao važan faktor održivog razvoja, integracija i mir. U pregovaračkom poglavlju o osnovnim ljudskim pravima akcenat je stavljen na poštovanje kulturne, jezičke, vjerske raznolikosti, prava nacionalnih manjina, kao i mjere koje treba poduzeti za suočavanje s ksenofobijom i rasizmom.

Ali sistem Evropske Unije za zaštitu nacionalnih manjina ima i svojih slabosti.

Rezolucija Evropskog parlamenta o minimalnim standardima za manjine u EU, usvojena u novembru 2018. godine, otkrila je problematičnu situaciju u oblasti zaštite manjina. U ovoj rezoluciji se ističe da: Sistem Evropske Unije za zaštitu manjina ne garantuje manjinama puno uživanje njihovih prava.

1) EU nema mehanizme za procjenu opredijeljenosti država u smislu kriterijuma iz Kopenhagena, kako postanu države članice

2) EU nema posebne alate za praćenje i jačanje zaštite ljudskih prava manjine

3) EU nema zajedničke standarde za zaštitu manjina, kao ni za priznavanje statusa njihova kao manjina

4) EU nije stvorila instituciju na evropskom nivou za priznavanje i zaštitu manjina.

5) Nisu sve zemlje članice EU potpisale Okvirnu konvenciju za zaštitu Manjina Nacionalni (FCNM) i Evropska povelja o regionalnim ili manjinskim jezicima.

6) EU nije usvojila zajedničke minimalne standarde za zaštitu manjina

(Izvor: Rezolucija Evropskog parlamenta o minimalnim standardima za manjine u EU)

Crna Gora i Albanija su dvije balkanske zemlje bogate raznolikošću kulturnih dobara. Takođe, ove dvije države su primjer, ne samo na Balkanu, već i u Evropi za etnički, vjerski i kulturni suživot i toleranciju. 

Izvan ove tolerancije i razumijevanja, kao i usvajanja zakona o pravima manjina, u ovih 30 godina demokratije, aktivnosti na promociji folklora, narodne nošnje, muzike, manjinske tradicije su bile veoma retke i uglavnom ih je organizovala Grčka manjina, koja je najveća manjina u Albaniji. Dana 5. novembra ove godine, uz podršku Odbora za Nacionalne Manjine, održana je prva smotra folklora manjina u Albaniji, u Livadiji u Sarandi.  Na ovom festivalu, koji je organizovalo udruženje grčke manjine “Sveti Kozmai“, Crnogorska manjina uručena je tradicionalna crnogorska nošnja, a na kraju joj je uručena festivalska plaketa načelnika opštine Finić.

Ovdje treba napomenuti da je Udruženje “Zajednica Crnogoraca u Albaniji“ u ovih skoro 5 godina svog nastanka donijelo inovaciju u ovoj oblasti i organizovalo veoma značajne aktivnosti koje promovišu istorijske događaje i ličnosti koje su ostavile trag u istoriji crnogorski narod i albanski narod. U cilju ostvarivanja ciljeva svog programa, udruženje ZCGA je otvoreno za blisku saradnju sa legitimnim predstavnicima drugih manjina, ali i sa udruženjima, fondacijama i nevladinim organizacijama iz Republike Albanije, Crne Gore, Grčke, Severne Makedonije itd. , uvek u skladu sa Ustavom Albanije i međunarodnim konvencijama. Ova saradnja u rješavanju pitanja od zajedničkog interesa ostvaruje se kroz kontinuirane kontakte, inicijative, projekte i druge oblike saradnje. Ali, što je još važnije, cilj ovih aktivnosti i ukupnog programa Crnogorske zajednice u Republici Albaniji jeste da se kroz ove aktivnosti da mali doprinos veoma dobrim sadašnjim i istorijskim odnosima Crnog i Albanije.

Ovaj članak je pripremljen u okviru projekta “Obrazovanje za sve”. (sa malim dodacima)

Tirana, 2022

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


seven − four =