Rast Podgorice – Dr Vukajlo Mišo Gluščević



Sociološko – demografska analiza kretanja stanovništva u podgoričkoj opštini 1945 – 1991

Trajanje kroz vjekove

Među gradovima i naseljima koja se prostiru na teritoriji Crne Gore, Podgorica nesumnjivo spada među najstarije. Povoljan geografski i strategijski položaj, kao i povoljne ekonomske prilike pružale su moguđnost da se na prostoru današnje Podgorica razvije naselje čija je burna istorija stara preko 2000 godina. Kroz tu dugu i burnu prošlost, Podgorica je preživljavala mnoge kataklizme, o čemu svjedoči i pet njenih naziva. U doba Rimljana Podgorica se nazivala Birziminijum, a u vrijeme Nemanjića Ribnica (po istoimenoj rijeci). Naziv Podgorica pominje se od 1326. godine i zadržan je sve do 1946. godine, kada dobija naziv Titograd. Najzad od aprila 1992. godine ponovo dobija naziv Podgorica.
U doba rimske imperije dolinom Zete prolazio je važan strategijski i trgovački put koji je povezivao Italiju s Apolonijom preko Skadra (Skodra) i Narone. Duž puta Rimljani su podizali na pogodnim mjestima trgovačke stanice. Jedna od tih stanica na ovom putu nazivala se Birziminijum koji se nalazio na mjestu današnje Podgorice.

Na raskrsnici puteva

Snažnim potresima u VI vijeku nestala su mnoga naselja i gradovi, među kojima i Birziminijum. Kasnije, u VII vijeku dolaskom Slovena ovaj kraj potpuno gubi rimska obilježja, mаda se naziv Duklja zadržao sve do XI vijeka, kada država Duklja (formirana u IX vijeku) mijenja ime i postaje Zeta.
Raspadom Zetske države, odnosno početkom XII vijeka, pominje se Ribnica na mjestu gdje je nekada bio Birziminijum.
Međutim, u prvoj polovini XIV vijeka grad se uporedo nazivao i Podgoricom. Tačnije, Podgorica se prvi put pominje 1326. godine. Dakle, Ribnica i Podgorica su nazivi koji su istovremeno postojali. Ta koegzistencija prema Jiričeku proizašla je otuda što je Ribnica kao naselje, po svoj prilici, bila isto što i Podgorica, pa se staro ime Ribnica još zadržalo pored novog Podgorica.
U srednjem vijeku Podgorica je bila značajan trgovački, vjerski i kulturni centar. Smještena u plodnoj ravnici, ona je bila i važna raskrsnica trgovačkih puteva koji su išli preko nje-od Kotora i Skadra prema istoku u srednje dijelove Srpske države, i prema Zapadu u oblast Drine. Od XV vijeka, odnosno sa porastom opasnosti od Turaka, Podgorica je poprimila sve veći vojni i politički značaj. Padom pod Turke 1474.godine ona se umnogome mijenja. U njoj Turci podižu utvrđenja, gradske bedeme, kule i kuće, dajući joj time izgled vojničko – orjentalnog garada, odakle su Turci pravili oružane pohode na Crnu Goru. Uz tvrđavu Depedögen u Podgorici, razvijala se varoš, tako da se u drugoj polovini XV vijeka evidentiralo seosko i varoško stanovništvo sa svega 40 domaćinstava. Do znatnog porasta stanovništva došlo je u XVI i XVII vijeku. Ono je bilo posljedica pojačane islamizacije i povratnog doseljavanja stanovništva, kao i sređenijih prilika u gradu. Tako je, prema propisu od 1582.godine, u Podgorici evidentirano 317 domaćinstava, od čega 94 muslimanske i 223 hrišćanske kuće. Prema podacima iz XVII vijeka, Podgorica je bila znatno razvijenija varoš sa oko 6000 stanovnika čiju su većinu činili hrišćani.

Rađanje Nove varoši

Međutim, usljed pojačane islamizacije i sve većeg doseljavanja muslimanskog stanovništva, Podgorica se u XIX vijeku formirala kao tipično tursko naselje, u kojoj je muslimanski živalj bio stekao potpunu dominaciju. Taj islamski dio stanovništva bio je uglavnom pravoslavnog porijekla. On se povećavao doseljavanjem pojedinaca ili čitavih porodica iz brđanskih i crnogorskih plemena koji su na Podgoricu, prvenstveno, gledali kao na ekonomski centar koji nudu sigurnost. To je proizilazilo otuda što je Podgorica još od srednjeg vijeka, kao i tokom turskog doba, bila značajno privredno središte sa razvijenom trgovinom i zanatom kao glavnim privrednim djelatnostima.
Oslobodivši se turske vlasti, Podgorica je 27. januara 1879.godine prisajedinjena knjaževini Crnoj Gori. U to vrijeme u Podgorici je bilo oko 1500 kuća sa preko 8000 ljudi pravoslavne, rimokatoličke i islamske vjeroispovijesti.
Od tada pa do Prvog svjetskog rata Podgorica je preživljavala krupne promjene koje su označavale pravi preporod. Promjene u agrarnim odnosima uslovile su porast agrarne proizvodnje koja je osnažila razvoj zanatstva i trgovine, čime je Podgorica u ovom periodu dobila puni zmah. Naime, razvoj privrede je bitno uticao na potrebu širenja grada i stvaranja uslova za dalji razvoj privrednih djelatnosti. Tako se prema osnovama urbanističkog plana, za relativno kratko vrijeme razvila Nova varoš na desnoj obali Ribnice. Za razliku od Stare varoši u kojoj su ulice bile nepravilne i tijesne, kuće niske i mračne, radnje zbijene, Nova varoš dobijala je sve više fizionomiju grada sa četvorougaonim trgom, širokim ravnim ulicama, prostranim i svijetlim kućama, građenim od tvrdog materijala i po jednom nacrtu. S obzirom da su kuće (u Novoj varoši) bile, uglavnom, predviđene za radnje, to je 1886.godine izvršeno preseljavanje svih trgovačkih i zanatskih radnji iz Stare varoši. Tim započinje progres Nove, a nazadovanje i napuštanje Stare varoši. U pravcu daljeg razvoja podgoričke Nove varoši bio je usmjeren i čitav međuratni period. Za nešto više od 20 godina Podgorica je postala najveći privredni, a poslije Cetinja i najveći (najznačajniji) upravni, politički i kulturno-prosvjetni centar Crne Gore. Uporedo sa tim znatno je porastao i broj gradskog stanovništva. U odnosu na 1931. godinu, kada je bilo samo 1.520 stanovnika, 1941. godine taj broj se povećao do 6053, ili 37% od ukupnog broja stanovništva podgoričke opštine.

Grad kao feniks

U ratnom periodu od 1941-1945.godine u Podgorici ne samo što nije bila izgrađena ni jedna kuća, nego je u njoj bilo sve porušeno ili oštećeno bombardovanjem. Pored ranijih bombardovanja samo od 5.maja 1944. pa do oslobođenja Podgorice 19.decembra iste godine grad je pretrpio 66 bombardovanja, kojima je naročito bila pogođena Nova varoš.
Poslije oslobađanja pristupilo se obnavljanju ratom opustošenog grada. Entuzijazmom narodnih masa, a naročito omladine, veoma brzo je savladana materijalna pustoš i stvorena mogućnost za izgradnju šire materijalne baze i boljih uslova života. Uporedo sa tim, stanovništvo se postepeno vraćalo u grad, tako da je do kraja 1945.godine bilo 6270 stanovnika. Dobivši Titovo ime 12. jula 1946. godine, Podgorica (Titograd) je postala, i pored naslijeđene nemaštine, glavni grad Crne Gore. Od tada počinje dinamičniji razvoj Podgorice, sa čijim naglim razvojem je rastao i broj stanovnika.

Geografski položaj

Plodna Zetska ravnica, sastav rijeka Zete i Ribnice sa Moračom, neposredna blizina Skadarskog jezera i Jadranskog mora, povoljna klima, komunikativni i strategijski položaj, omogućili su da Podgorica izraste u najveću urbanu aglomeraciju Crne Gore koja danas ima preko 120000 stanovnika. To je ne samo moderan grad, već grad koji predstavlja administrativno-upravni, politički, privredni, saobraćajni, naučni i prosvjetno-kulturni centar Crne Gore. Njegov prosperitet kao centra opštine u posleratnom periodu ubrzao je razvitak opštine kao cjeline.
Podgorička opština zahvata površinu od 1441 km2 ili 10,4% teritorije Republike Crne Gore. Na tom prostoru nalaze se dva gradska i 141 seosko naselje sa 66 mjesnih zajednica.
Smještena u Podgoričko-skadarskoj kotlini okružena je Kučkom i Piperskom površi u nastavku Komovima, odnosno Radovčem, Kamenikom i Moračkim planinama na zapadu. Nagnuta od sjeveroistoka prema jugozapadu i jugu, teritorija podgoričke opštine zahvata Zetsku ravnicu koja sa 240 km2, predstavlja najveću ravnicu u Crnoj Gori. Prostirući se uz sjevernu obalu Skadarskog jezera, Zetska ravnica se nalazi na nadmorskoj visini od 6 metara u prijezerskom dijelu, a do 56 metara u dijelu brdskog zaleđa.
Na prostranoj Zetskoj ravnici izdižu se brda (Vranjska Gora 85m, Ljubović 101m, Gorica 130m, Dajbabska gora 172m, Malo brdo 205m, Hum 276m, Vranjina 303m i druga manja brda), koja sa razuđenim obodom ravnice izdvajaju pojedina polja (Ocko, Ćemovsko, Momišićko, Tološko polje i Lješkopolje) i ravni (Liješti i Karabuš). Njih presijecaju tokovi rijeka: Zeta i Sitnica, kao desne pritoke; Ribnica i Cijevna, kao lijeve pritoke koje otiču Moračom u Skadarsko jezero, predstavljajući 62% vodnog bilansa Skadarskog jezera.
Skadarsko jezero, blizina mora, nadmorska visina, reljef, geografska širina, uslovili su različitu makro i mikro klimu na području podgoričke kotline. Zahvatajući dio Crne Gore između 420 15Č i 420 i 50Č, geografske širine, podgorička opština ima submediteransku klimu sa blagim zimama i veoma toplim ljetima. Tako, prosječna januarska temperatura vazduha u Podgorici je 50C, prosječna julska 26,60C, a prosječna godišnja 15,50C. Prosječni godišnji broj dana sa temperaturom većom od 25C iznosi 130, a preko 300C 64 dana. S obzirom na to Podgorica je od aprila do oktobra najtoplije mjesto u Crnoj Gori. U toku zime samo su primorski gradovi nešto topliji jer na ovom području ima veoma malo mrazovitih dana, odnosno prosječni godišnji broj dana sa temperaturom ispod nule iznosi samo 15 dana.
Što se tiče srednje godišnje vrijednosti relativne vlažnosti ono je u obrnutom smjeru sa temperaturom vazduha. Prosječna godišnja vlažnost vazduha u Podgorici je 66%. U ljetnjem periodu ona je veoma niska i iznosi 55% dok zimi je visoka i iznosi 74%.
Specifičnost podgoričkog podneblja najizrazitije ističe količina padavina koja godišnje iznosi 1643 mm. Maksimum padavina sa 237 mm javlja se u novembru, a minimum sa 44 milimetra u julu. Snijeg rijetko pada, a kad padne malo se zadržava. Godišnje ima svega pet sniježnih dana i to u periodu decembar – mart.
U godišnjoj raspodjeli vjetrova na ovom području najizraženije je zastupljen sjeverni vjetar (bura) sa 23,3%, zatim južni 22,3%, a sa 54% učestvuju svi ostali vjetrovi. Prema tome, Podgoričko-Skadarska kotlina odlikuje se ne samo izrazito prirodnim ljepotama već i klimatskim ugodnostima što je od izuzetne važnosti za razvoj ovog kraja.

Privredne odlike

Sve do Drugog svjetskog rata privredu Crne Gore karakterisali su ne samo visoko učešće poljoprivredne proizvodnje i nerazvijene industrije, nego i nerazvijenost poljoprivrede u kojoj je dominirala primitivna tehnika, ekstenzivna obrada zemlje i nisko produktivno stočarstvo. Takvo stanje bilo je i u podgoričkoj opštini. Podgorica kao centar opštine imala je slabo razvijenu industriju sa nekoliko manjih fabričkih pogona i zanatskih radionica, sitnu trgovinu, nerazvijen saobraćaj, a u neposrednoj okolini i zaostalu poljoprivrednu proizvodnhu. Ali i to malo što je postojalo u toku rata je bilo razoreno i uništeno, tako da je Podgorica nakon oslobođenja imala veoma nepovoljnu privrednu situaciju. Da bi izašla iz takve situacije potrebno je bilo intenzivno raditi na oživljavanju gradske privrede.
Osnovno opredeljenje u privredi Crne Gore, a samim tim i Podgorice bio je razvoj industrije. Uz to bio je jako naglašen razvoj saobraćaja kao osnovne pretpostavke industrijskog razvoja. Usled toga industrija se razvijala znatno brže u odnosu na privredu u cjelini, a posebno u odnosu na poljoprivredu, čime se potvrdila kao osnovni nosilac razvoja. U to vrijeme se poljoprivreda kao grana privrede javlja kao finansijer razvoja industrije, odričući se investicija za sopstveni razvoj u interesu razvoja industrijske baze.

Vrijeme industrijalizacije

Uzimajući, kao kriterijum, visinu stope rasta društvenog proizvoda zapažaju se tri perioda u razvoju industrije. Prvi period je od 1947-1956., drugi od 1957-1964. i treći od 1965. odnosno poslije privredne reforme.
U prvoj dekadi poljoprivredne proizvodnje industrija bilježi stopu rasta za samo 10%, jer se u tim godinama rast industrijske proizvodnje uglavnom zasnivao na korišćenju obnovljenih kapaciteta. Sukob sa IB-om iz 1948., suša u 1950-oj i 1952-oj godini i druge teškoće u zemlji znatno su usporile modernizaciju postojećih i izgradnju novih kapaciteta predviđenih privrednim planom, što je za posledicu imalo nisku stopu rasta društvenog proizvoda industrije. Uprkos svim teškoćama u toku prve dekade puštano je u rad nekoliko manjih hidroelektrana i objekata.
U ovoj dekadi na području podgoričke opštine, osim obnove Duvanskog kombinata nije se pristupilo izgradnji novih kapaciteta. Međutim, na prostoru Crne Gore započeli su radovi na izgradnji Željezare “Boris Kidrič”, Brodogradilišta u Bijeloj, a sa radom su otpočeli: Rudnik olova i cinka u Šupljoj stijeni, “Obod” na Cetinju i Industrija ležajeva u Kotoru.
Za razliku od prethodnog u periodu od 1957-1964. godine ostvaren je brz porast industrije. Godišnja stopa rasta dostizala je 38% u 1961. i 1962.godini. Taj brzi rast proizvodnje bio je posljedica realizacije razvojnog programa. To je bio najznačajniji period za formiranje crnogorske industrije. U tom periodu počela je proizvodnja i prvih tona čelika. U drvnoj industriji razvila se visoka zona prerade drveta u kombinatima: Pljevlja, Rožaje, Berane (Ivangrad), Mojkovac i Nikšić.
Djelimično se razvija i industrija kože i obuće, celuloze i papira u Beranama, a u “Obodu” i proizvodnja aparata za domaćinstvo kao i niz objekata prehrambene industrije.
U ovom periodu i u Podgorici (Titogradu) ostvaren je brži razvoj industrije. Podignut je Pamučni kombinat, Fabrika za izradu trikotaže, Industrija građevinskih mašina “Radoje Dakić”, Fabrika namještaja i stolarije “Marko Radović” kao i drugi pogoni prehrambene i tekstilne industrije.
Stalno jačanje i tempo industrijskog razvoja prekinut je društveno-ekonomskom reformom 1965.godine. Stopa rasta društvenog proizvoda naglo je pala sa 21% u 1964. na 8% u 1965.g. i 2% u 1966.godini.
Međutim, poslije 1968.godine započela je izgradnja krupnih objekata koji su bili od velikog značaja za budući razvoj kako Podgorice tako i Crne Gore. U Podgorici započeta je izgradnja Kombinata aluminijuma kao i Fabrika za preradu aluminijuma, a na prostoru Crne Gore HE Piva, rudnik i flotacija olova i cinka u Mojkovcu, proširenje i modernizacija rudnika boksita kod Nikšića, Fabrika cementa u Pljevljima i Industrija građevinskog materijala u Spužu kao i TE Pljevlja.

Ulaganja u infrastrukturu

Sedamdesetih godina veliki dio investicije ulagan je u infrastrukturu, a posebno u saobraćajnice koje su predstavljale okosnicu daljeg razvoja. Do kraja sedamdesetih, Podgorica je postigla dobru povezanost kako sa primorjem tako i sa unutrašnošću zemlje, pri čemu poseban značaj ima Jadranska magistrala čija dužina kroz Crnu Goru iznosi 400km i željeznička pruga Beograd-Bar preko koje je Podgorica direktno uključena u međunarodni sistem željezničke mreže. Osim toga, Podgorica je dobro povezana sa prigradskim naseljima i selima u bližoj i daljoj okolini. Tako je Podgorica do kraja sedamdesetih godina dobila solidnu mrežu savremenih puteva, koji su uz razvoj autosaobraćaja omogućili da postane značajan čvor robnih i putničkih tokova.
Za razliku od drugih grana privrede, prije svega industrije i saobraćaja, proces transformacije u poljoprivredi bio je dosta lagan. Međutim, i u ovoj oblasti došlo je do promjene tehnika i načina rada kao i razvoja društvenog sektora čime su stvoreni uslovi za dalji razvoj poljoprivrede.
Što se tiče trgovine i ugostiteljstva oni nijesu zaostajali za drugim granama privrede ali su izostajali u odnosu na potrebe i realne mogućnosti Podgorice.
S obzirom na mogućnosti Podgorice i turistički promet je nedovoljno razvijen. Naime, povoljan položaj Podgorice, mala udaljenost od mora i atraktivnih planinskih mjesta ukazuju na povoljnost povezivanja primorskog i planinskog turizma, ali ta povoljnost još uvijek nije iskorišćena, a i turistička ponuda Podgorice još uvijek je mala.
Sa razvojem privrede stvoreni su uslovi i za razvoj neprivrednih djelatnosti, mаda izražena usmjerenost sredstava na ključnim objektima privrede sužavala je mogućnost da se srazmjerno razvijaju stambeno-komunalne i kulturno-socijalne aktivnosti.
U periodu od 1946-1991.godine izgrađeno je 25790 stanova, proširen je vodovod, izgrađena gradska kanalizacija, podignuti pijačni prostori, urađene ulice, proširena telefonska mreža, izgrađena dva mosta preko Morače, organizovan gradski i prigradski saobraćaj, a sva sjedišta mjesnih zajednica bila su povezana asfaltnim putevima sa Podgoricom.
U vremenu od 1946-1991. u Podgorici je izgrađena i čitava mreža kulturno-socijalnih institucija gdje mnoge od njih zadovoljavaju potrebe ne samo grada već i čitavog područja Crne Gore.
Položaj, prirodne odlike, istorijski značaj kao i ekonomski razvoj u drugoj polovini XX vijeka, uslovili su da u Podgorici (Titograd) migracije budu stalni proces.

Iseljavanje kao neophodnost

Teritorija Crne Gore je obuhvatala, nekoliko vjekova, samo krečnjačku oblast sa dosta izuzetnom klimom, koja se ogleda u neravnomjernom rasporedu padavina u toku godine što je uvijek teško pogađalo narod ovog kraja. Naime, dugotrajne kiše ili suše koje bi trajale po nekoliko mjeseci prouzrokovale bi nerodne godine koje su u Crnoj Gori bile češće (svaka druga ili treća godina) nego u susjednim zemljama. S obzirom na to kao i na nepostojanje drugih izvora zrade, nagli priraštaj stanovništva, prezaduženost, sukobi s Turcima, nesigurnost stanovništva u pograničnom području, postojanje društveno-ekonomskih uslova u kojima je nastala i održavala se krvna osveta, epidemije, bolesti i slično – s pravom se može reći da se iseljavanje stanovništva nametnulo kao neophodnost.

Vjekovne migracije

Stoga su migracije u Crnoj Gori bile stalni proces koji je trajao vjekovima. U tom pogledu ona je predstavljala jedinstven slučaj od početka svog postojanja kako u pogledu iseljavanja pojedinaca radi zarade, tako i u pogledu seobe porodica radi naseljavanja.
Izbor zemalja u koje su Crnogorci odlazili na zaradu ili radi naseljavanja prvenstveno je zavisio od političkih odnosa Crne Gore s tim zemljama. Radi zarade Crnogorci su najviše odlazili u Tursku, naročito u Carigrad, a zatim u Afriku, Ameriku, Rumuniju i Bugarsku, a u cilju iseljavanja u Boku, Dalmaciju, Istru, Srbiju, Austriju i Rusiju.
U tim vjekovnim migracionim procesima, današnja teritorija podgoričke opštine predstavljala je istovremeno imigraciono i emigraciono područje. O kretanju stanovništva na tom području nema istorijskih podataka za stariju prošlost već o tome govore istraživanja etnografa. Prema etnografima i antropogeografima useljavanja stanovništva datiraju još od XIV vijeka. Tako, Jovan Cvijić ističe da se poslije Kosovske bitke 1389. godine, dio stanovništva iz skopskih i prizrenskih krajeva, Kosova i Metohije, doselio u Zetu.
Prema ispitivanjima Andrije Jovićevića preselilo se tada 127 domova iz Stare Srbije ili 10% od ukupnog broja doseljenika. Međutim, broj doseljenika iz Albanije bio je znatno veći od broja doseljenika iz stare Srbije. To su bila najjača metanastazička kretanja prema Zeti, jer od njenog ukupnog stanovništva koje je po Jovićeviću činilo oko 1867 domova, 496 ili 25,56% bili su doseljenici iz Albanije. Zatim slijede Katunska nahija sa 250 domova ili 14%, Lješanska nahija sa 215 domova ili 11,50%, Kuči 173 doma ili 9,26%, Riječka nahija sa 131 domom ili 7%, Piperi sa 129 domaćinstava ili 6,90%, Bjelopavlići sa 76 domova ili 4%, Crmnica sa 53 doma ili 3%, Bratonožići 15 domova, Primorje 10, Rovca i Krajina po 5 domova.

Teret gladnih godina

U drugoj polovini XV vijeka na ovom području došlo je do prodora Turaka i osvajanje Meduna 1456.godine i Podgorice 1474.godine. Pred ulazak Turaka u ta mjesta, dio stanovništva je pobjegao u Staru Crnu Goru ili se iselio u Boku poslije uspostavljanja turske vlasti. Vršeći snažan pritisak turske vlasti su pristupile i nasilnoj islamizaciji u toku DžVI vijeka. S obzirom da je Lješanska nahija bila pod stalnom turskom tiranijom, najviše se iselilo iz Lješanske nahije. Bježeći od turskog terora, u Boku je prešao veći broj porodica koje su mletačke vlasti kasnije upućivale u Istru, radi naseljavanja. Osim u Istru crnogorski brđani su odlazili u Srbiju. Tako poslije Morejskog rata, 1684-1699. zbog turskih represivnih mjera mnogi iz plemena Kuča, Pipera i Bratonožića morali su da se sele za Srbiju. Do masovnijeg preseljenja Kuča u Srbiju došlo je kasnije poslije prve pohare, 1774.godine.
Međutim, turska nasilja nijesu bila jedini razlog iseljavanja. Nerodne godine koje su bile mnogo češće u Crnoj Gori nego u susjednim zemljama, ostavljale su nepoželjne posledice, zbog kojih su mnogi napuštali svoja ognjišta i naseljavali se u druge krajeve. Prema podacima dr Đoka Pejovića krajem XVII vijeka Lješnjani su se zbog gladi naseljavali u Šekularu, a Piperi u Veliki. Kasnije u prvoj polovini XVIII vijeka zbog siromaštva, Kuči su se naseljavali u Grahovu početkom XVIII vijeka, a u Uskocima krajem istog.
Sredinom XVIII vijeka u potrazi za plodnijom zemljom, kao čivčije, naseljavali su se u Vraki na Skadarskom jezeru Lješnjani, Zećani, Piperi i Kuči.
S obzirom da je u Crnoj Gori, a naročito u predjelu krasa, bila velika oskudica u zemlji, ispaši i vodi, vrlo često je dolazilo do sukoba pojedinaca pa čak i bratstava koji su se obično završavali jednim ili sa više ubistava. Prema običajnom pravu svako ubistvo trebalo je svetiti. Otuda je pojava krvne osvete dovodila do posebnog vida iseljavanja najčešće pojedinaca ili srodnih porodica. Iseljavanja stanovništva zbog straha od krvne osvete, usmjeravala su se u Tursku koja ih je prihvatila i u kojoj im je bilo sigurnije nego u nekoj drugoj zemlji. Iz straha od krvne osvete, Crnogorci su često bježali u Podgoricu gdje su se, prihvatajući islam, naseljavali. Stoga je Podgorica kao turski grad postala glavni centar crnogorskih plemena. Muslimansko stanovništvo u njoj uglavnom je bilo porijeklom iz stare Crne Gore, Brda i Zete.
Zbog krvne osvete, pojedinci iz Stare Crne Gore naseljavali su se u Zeti, gdje su utočište nalazili pojedini politički emigranti. Tako je među doseljenicima koji su naseljavali Vranjinu polovinom XVIII vijeka, bilo i onih koje je sud prognao oduzevši im imanja i spalivši im kuće.

Seobe u Rusiju i Srbiju

Svi pomenuti oblici mehaničkog kretanja stanovništva odvijali su se uglavnom neorganozovano. Do prvog organizovanog seljenja crnogorskih porodica došlo je u drugoj polovini XVIII vijeka kada je u vremenu od 1756 do 1759. godine u Rusiju prešlo pet grupa. Iako se tada doselilo 1499 lica nije poznato iz kojih krajeva Crne Gore su bili iseljenici.
Izbijanjem srpskog ustanka, spoljna politika Crne Gore više se orjentisala na Srbiju koja je pružala mogućnost za naseljavanje crnogorskih porodica. Odmah poslije ustanka 1804.godine, u Stari Vlah, dolinu Ibra i šumadijsku Kolubaru naseljavali su se Crnogorci među kojima su bili Piperi, Kuči i Bratonožići.
Starovlaške suvati na Zaltiboru naselilo je u početku 1833. godine 19 porodica iz Crne Gore od kojih su bile dvije porodice iz Kuča.
Naredne 1834.godine, knez Miloš Obrenović je nasilno iselio muslimane iz Sokola i Zvornika i do 1838.godine naseljavao je tamo doseljenike iz Crne Gore. Među doseljenicima bilo je i Pipera.
Sredinom oktobra 1848. stiglo je iz Kuča sedam porodica sa 36 članova u Raški karantin, odakle su u decembru upućeni na dobijenu zemlju u rujanskom srezu.
Nerodne godine uz tri teška rata s Turcima 1852/3, 1858. i 1862, činilo je život u Crnoj Gori veoma teškim. S obzirom na to, kao i na malu mogućnost zarade na drugoj strani, Crnogorci su odlazili u Carigrad u manjim ili većim grupama, zavisno od mogućnosti zarade ili naseljavanja u Srbiji.

Iz brda u ravnicu

Dakle, Crnogorci su odlazili uglavnom u dva pravca: radi naseljavanja u Srbiju, i radi zarade u Carigrad. U Carigrad Crnogorci su odlazili i ranije, još krajem XVI vijeka, ali podaci o emigrantima sa područja današnje teritorije podgoričke opštine datiraju tek od druge polovine XIX vijeka. Na osnovu istraživanja dr Đoka Pejovića, saznajemo da je u vremenu od 1866. do 1876.godine u Carigrad prešlo, radi zarade, 3148 Crnogoraca među kojima je bilo 184 Lješnjana, 25 Bratonožića, 48 Pipera i 25 Kuča.
Kao što su Crnogorci masovno odlazili u Carigrad radi zarade, tako su masovno odlazili u Srbiju radi naseljenja. To je naročito bilo izraženo u vremenu od 1852. do 1860.godine, kada je usljed nerodnih godina i sukoba sa Turcima u Srbiju prešlo 393 crnogorske porodice, među kojima je najviše bilo Pipera i Komana.
U periodu od 1860. do 1865.godine proces iseljavanja je bio nastavljen, ali zbog nedostatka pasoških knjiga nije se mogao odrediti broj emigranata. Od početka 1866. do kraja 1875.godine u Srbiju je preselila 21 porodica i 29 pojedinca iz Kuča, 1 porodica i 10 pojedinaca iz Bratonožića. Međutim, stanovništvo nije prestalo da odlazi u Srbiju ni neposredno uoči rata s Turcima 1876.godine. Tada je prešlo više Crnogoraca među kojima su bila i četvorica Pipera.

Dolasci i odlasci

Okončanjem rata sa Turcima 1878.godine i međunarodnim priznanjem Crne Gore u znatno proširenim granicama, iniciran je proces migracionih zbivanja (emigracije, imigracije i lokalno pomjeranje stanovništva). Naime, imigracioni priliv islamiziranog stanovništva koji je u XVI i XVIII vijeku stigao iz okolnih brdskoplaninskih područja u Podgoricu i druge djelove Zetske ravnice, prerastao je poslije Berlinskog kongresa u emigracioni talas muslimana prema Skadru, Kavaji, Draču i drugim mjestima turske države. Prema Andriji Jovićeviću, u selima Zete, osim Vranja i Mataguža 1879. bilo je 300 muslimanskih kuća od kojih se većina preselila za Skadar, a manji dio u Podgoricu. U selima Vranju, Vladnama i Matagužima bilo je 133 muslimanske porodice koje su došle iz Zete i Podgorice, a poslije su se uglavnom preselile za Skadar. Taj emigracioni talas muslimana slijedio je migracioni talas pravoslavnog stanovništva iz okolnih i drugih krajeva. Tako su se neposredno poslije rata 1878.godine neke porodice iz Kuča i Pipera naselile u Zagoriču. Kasnije je otpočelo dodjeljivanje zemlje od strane državnih organa. Početkom 1882.godine u Zetu su se naselile 84 porodice iz Kuča i Piperara, 30 porodica iz Bratonožića i 40 porodica iz Lješanske nahije. U periodu od 1882.godine do 1893. u Zetu se doselilo pet porodica iz Rovaca, 15 iz Bratonožića, 77 iz Bjelopavlića, 53 iz Crmničke nahije, 215 iz Lješanske, 266 iz Katunske, 331 iz Riječke nahije i 164 porodice iz Kuča. Kuči su se naseljavali i u Kneti. Do oktobra 1888.godine u nju se doselilo 516 stanovnika. Međutim, masovni odlasci muslimana sa svojih imanja kao i znatno teritorijalno proširenje države poslije Berlinskog kongresa nijesu bili dovoljni da se zadrži veći broj pravoslavnog stanovništva u Crnoj Gori, jer nerodne godine i teške posljedice rata s Turcima dovele su do teškog materijalnog položaja stanovništva. Stoga tok iseljavanja u druge zemlje nije se mogao zaustaviti. Naprotiv, iseljavanje je postalo organizovanije i usmjerenije u više pravaca.
Neposredno poslije rata 1876. do 1878.godine, Crnogorcima je bio zabranjen odlazak u Carigrad radi zarade. Normalizacijom odnosa 1879. godine oni ponovo odlaze u Carigrad, ali znatno manje nego ranije jer su radovi na svim većim objektima bili već završeni. Potvrda za to data je u činjenici da je u vremenu od 1879. do 1906.godine sa područja današnje podgoričke opštine pošlo 253 pojedinca na rad u Carigrad i druga mjesta u Turskoj. Za razliku od ranije kada se radi zarade odlazilo u Carigrad, u ovom periodu za radnike sa područja podgoričke Opštine najprivlačnija po tom pitanju bila je Grčka. To potvrđuje i činjenica prema kojoj je od 1879. do 1906. godine za Grčku prešao 801 pojedinac.
Osim Turske i Grčke, Austro-Ugarska je bila veoma privlačna za radnike. U to vrijeme u Austro-Ugarsku je prešlo 512 pojedinaca. Za Rumuniju je interesovanje bilo znatno manje. Posmatrano u istom vremenskom periodu u Rumuniju je prešlo na rad 90 pojedinaca a za Bugarsku 51.

Amerika zemlja daleka

Nova faza u istoriji iseljavanja Crnogoraca započela je njihovim odlaskom na rad u Ameriku. Po završetku rata 1878.godine pa do kraja XIX vijeka broj iseljenika bio je mali.
Međutim, početkom XX vijeka taj broj je naglo porastao pa je do 1914.godine u Americi bilo 20000 Crnogoraca. Neki, pak, izvori ističu da ih je bilo znatno više, u što se može povjerovati, jer službeni organi nijesu mogli da kontrolišu odlazak iseljenika niti da ih na vrijeme registruju. Uz to od 1903. godine, Crnogorci su i bez dozvole počeli masovnije da idu u Ameriku, u čemu su im pomagale austrougarske vlasti. Stoga se s pravom može tvrditi da ih je bilo znatno više nego što je prikazano u sačuvanim dokumentima. Iako je odliv stanovništva iz Crne Gore u Ameriku bio veliki, sa područja današnje podgoričke opštine nije bio tako izrazit. Naime, posljednjih decenija XIX vijeka i prvih decenija XX vijeka na rad u Ameriku prešlo je 118 pojedinaca. Mada se u dokumentima pominje da je uoči Balkanskog rata za Ameriku prešlo 257 Crnogoraca među kojima se pominju i Kuči, ali i ne u kom broju. Isto tako pominje se da je od septembra 1913.godine do marta 1914. bilo iseljeno 1506 ljudi od kojih 139 iz Riječko lješanske nahije, pri čemu se opet ne zna tačan broj iz Lješanske nahije.
Kao što se masovno odlazilo na rad u strane zemlje, sa područja podgoričke opštine, kao i ranije, masovno se odlazilo u Srbiju radi naseljenja. U periodu od 1879. do 1906.godine u Srbiju se preselilo 4162 stanovnika. Nastankom nove faze crnogorsko srpskih odnosa u vezi sa izbijanjem bombaške afere, uvedena je krajem 1907.godine zabrana doseljavanja crnogorskih porodica, koja je bila na snazi sve do 1912. godine.

Povratak pod prinudom

Stoga je oslobađanjem Metohije krajem 1912.godine predstavljalo izuzetno važan događaj u borbi za opstanak mnogih crnogorskih porodica. Tako do kraja 1914.godine u Peć je stiglo 300 crnogorskih porodica, među kojima je bio znatan broj iz Kuča. Iste godine u plavsko-gusinjski kraj prešlo je 70 porodica iz Kuča i Bratonožića. Iseljavanja u Metohiju nastavljena su u toku rata gdje se do oktobra 1915.godine naselilo mnogo porodica iz Podgorice, Kuča i drugih krajeva Crne Gore, mаda broj stanovnika po mjestu iseljavanja nije poznat.
Nemogućnost utvrđivanja tačnog broja emigranata proizilazi, prvenstveno, iz tri razloga: prvo, nijesu bile sačuvane pasoške knjige od 1893. do 1903.godine kao i poslije 1905.godine. Drugo, podaci o sačuvanim knjigama nijesu dovoljni, jer u knjigama su upisana imena onih koji su išli u pečalbu kao i imena domaćina koji su išli sa porodicama a čiji članovi nijesu upisivani u pasoške knjige. Treće, nije se mogao utvrditi broj onih koji su emigrirali zbog krvne osvete i drugih postupaka. Prema tome, broj iseljenih pojedinaca i prodica bio je veći nego broj koji je izveden na osnovu sačuvanih dokumenata.

Vrijeme zbjegova

Iako sačuvani podaci ne daju tačan broj emigranata ipak oni ukazuju na iseljavanje kao stalni proces koji se nastavlja i u međuratnom periodu, mаda znatno manjim intenzitetom u odnosu na raniji period. Podaci o međuratnoj migraciji stanovništva podgoričke opštine su veoma oskudni, jer posredni i neposredni izvori samo globalno ukazuju na iseljavanja iz Crne Gore sa pretežnom orjentacijom na Ameriku, a samo neki nedovoljni i nepotpuni podaci ukazuju na iseljavanje sa područja podgoričke opštine. Ovi podaci odnose se prvenstveno na kolonizaciju na Kosovu i Metohiji, čije je sprovođenje trajalo koliko i sama agrarna reforma tj. od prvih godina poslije Prvog svjetskog rata pa do 1931.godine. O broju iseljenika nema tačnih podataka, ali prema Spasoju Medenici od 3000 koloniziranih porodica, znatan dio bio je iz Crne Gore, a od Crnogoraca, prema ispitivanjima Milisava Lutovca, agrarnu većinu su činili brđani među kojima su bili i Kuči.
U kolikom obimu su se odvijale migracije u ovom periodu veoma indikativno govori podatak o imigrantima-povratnicima, koji su došli u rodni zavičaj na području podgoričke opštine. Naime, brojno stanovništvo koje je u međuratnom periodu iselilo u druge krajeve Jugoslavije, početkom Drugog svjetskog rata vratilo se u Crnu Goru, bježeći od stranih i domaćih neprijatelja. Najviše doseljenika naselilo se u podgoričkom srezu (današnja podgorička opština) 6881 doseljenik, među kojima je najviše bilo sa Kosova i Metohije. Većina izbjeglica naselila se u zavičaju kod rodbine i prijatelja, dok je manji dio osnovao grupno naselje u Podgorici, koje je bilo i najveće izbjegličko naselje u Crnoj Gori.
Pored imigracije, u toku rata, bila je izražena ekonomska i politička emigracija. Najveći broj stanovnika, njih oko 5362, iselilo se iz ekonomskih razloga, dok su političke emigracije obuhvatile 1641 lice. Od toga 1235 su emigranti koji su stupili u službu okupatora i iz političkih razloga napustili zemlju, a nasilna politička emigracija, sprovedena od strane okupatorskih snaga obuhvatila je 406 lica koji su bili internirani u njemačke i italijanske logore. U njima kao i na frontu stradale su hiljade ljudi što je imalo negativnog odraza na demografske tokove u poratnom periodu.

Odnos države

Nastala pod specifičnim prirodno-geografskim, unutrašnjim i spoljnopolitičkim uslovima, Crna Gora predstavlja primjer države koja nije imala mogućnosti da zadovolji elementarne životne potrebe većinskog dijela svog stanovništva. Sprega društveno-ekonomskih i političkih okolnosti uslovila je stalna migraciona kretanja ispisujući tako dramatične stranice crnogorske istorije. Još od XV vijeka, dio crnogorskog stanovništva tražio je egzistencijalne uslove izvan Crne Gore. Pravci njihovih kretanja, kako radi zarade tako i radi naseljavanja bili su uslovljeni političkom situacijom na Balkanu, pa su Crnogorci radi zarade najčešće odlazili u Carigrad, a radi stalnog naseljavanja u Srbiju. U početku to su bile neorganizovane, stihijne migracije koje su se svodile na pojedinačne ili grupne odlaske radi preseljavanja ili zarade. Naime, u teškim prilikama, a one su bile česte, najugroženiji su po svom izboru odlazili na zaradu u Carigrad, koristeći se iskustvima i pomoći Paštrovića i Krtoljana. U to vrijeme pečalbari su bili bez ičije diplomatske pomoći. No i pored toga Crnogorci su se dobro snalazili i gdje god su bili, bili su zapaženi kao dobri i uporni radnici, što im je bila i jedina “viza”. Inače sve do polovine XVIII vijeka, tačnije do 1751.godine kada po prvi put počinje izdavanje pasoša, Crnogorci su odlazili bez ikakvih putnih isprava kako u Tursku, tako i na mletačku teritoriju, mаda je toga bilo i do kraja XVIII vijeka.
Tokom pomenutog stoljeća bili su prisutni i neki oblici diplomatskih aktivnosti od strane crnogorskih vladika. Oni su nastojali putem svojih preporuka kod mletačkih vlasti da pomognu naseljavanje crnogorskih porodica na mletačkoj teritoriji. U tom smislu preduzimali su sve što je bilo u njihovoj moći.
Neki vid diplomatske zaštite, crnogorski pečalbari imali su u Turskoj kao i u drugim zemljama od strane diplomatskih predstavnika nekih zemalja. Međutim, proglašenjem knjaževine otpočeo je organizovani rad na zaštiti prava crnogorskih pečalbara u Turskoj. To je proizašlo iz teškog ekonomskog stanja u Crnoj Gori i velikog broja njenih državljana u Turskoj. Stoga crnogorski Senat, 1872.godine donosi uredbu koja je imala za cilj regulisanje odnosa među pečalbarima, kao i njihovog odnosa prema kapetanu (zastupniku crnogorskih radnika), Crnoj Gori i Turskoj vlasti. Između ostalog, ovim propisima se nastojao očuvati ugled i dostojanstvo Crnogoraca u Turskoj.

Zakon o naseljavanju

Radeći u raznim krajevima Turske, Crnogorci nijesu imali nikakvu tehničku socijalnu, zdravstvenu ni pravnu zaštitu, što je imalo ogromne posljedice. Slično je bilo i u drugim zemljama u koje su Crnogorci išli, vođeni, prvenstveno, željom za boljom zaradom, bez obzira na to da li je Crna Gora imala vezu sa vladama ovih zemalja. Stoga, crnogorski pečalbari u mnogim zemljama svijeta, nijesu imali, ni onaj minimum, diplomatske zaštite od strane diplomatskih predstavnika drugih zemalja.
Znatno više diplomatske aktivnosti bilo je izraženo kod stalnih migracija čiji je tok bio, prvenstveno usmjeren prema Srbiji. Naime, izbijanjem Prvog srpskog ustanka, stvorili su se povoljni uslovi za masovnije naseljavanje crnogorskih porodica u Srbiji. To je značilo prekretnicu u pogledu migracionih kretanja crnogorskog stanovništva, jer poslije toga nije bilo potrebe da se crnogorske porodice, masovnije usmjeravaju na drugu stranu radi naseljavanja. Od tada su Crnogorci odlazili u manjim ili većim grupama sa znanjem srpskih i crnogorskih vlasti, mаda su mnogi, pritisnuti glađu, prelazili granicu nemajući odobravanja ni od jedne vlasti.
Migraciona kretanja prema Srbiji bila su još organizovanija, a samim tim i masovnija u drugoj polovini XIX vijeka, a naročito poslije Berlinskog kongresa. Tome je posebno doprinijelo donošenje Zakona o naseljavanju u Srbiji 1880. godine, kojim je data mogućnost doseljenicima iz Crne Gore da dobiju zemlju u novooslobođenim krajevima. Toj masovnosti u znatnoj mjeri doprinijela je i abdikacija Milana Obrenovića, čime su nakon poremećenih diplomatskih odnosa između Crne Gore i Srbije, ponovo uspostavljeni prijateljski odnosi. U tom periodu migracije su postale masovnije ne samo iz Stare Crne Gore već i iz novonastalih krajeva, jer se položaj stanovništva i nakon proširenja teritorije Crne Gore nije mnogo razlikovao od onog ranije. Tome su doprinijele, prije svega, teške posljedice rata, nekoliko uzastopno nerodnih godina, kao i slabosti crnogorske agrarne politike. Zbog toga je crnogorsko stanovništvo bilo i dalje usmjereno da na drugoj strani nađe bolju zaradu ili naseljenje.

Prava na zemlju

Pripajanje Metohije, predstavljalo je važan događaj u borbi za rešavanje tog pitanja. Smatrajući da će se proširenjem državne teritorije riješiti pitanje potreba za zemljom i na taj način omogućiti ljudima da ne moraju da idu u inostranstvo radi zarade, crnogorska vlada je odlučila da to pitanje riješi zakonskim putem. Tako je krajem februara 1914. godine donesen Zakon o naseljavanju novooslobođenih krajeva Crne Gore. Zakonom je bio osnovan i Glavni odbor za naseljavanje sa sjedištem u Cetinju. Istovremeno su bili obrazovani i mjesni odbori u Peći i Đakovici. Na taj način Vlada je dozvolila da ponovo dođe do izražaja politika glavarsko-vojničkog sloja, koja je bila karakteristična kod podjele zemlje dodijeljene u ratu 1876-1878 godine, pri čemu je dioba vršena bez ikakvih zakonskih propisa. Stoga je zemlju u novooslobođenim krajevima trebalo dijeliti ne svima jednako, po onoj knjaževoj “svi smo ratovali pa svi treba da imamo i dijela od u ratu dobijenog”, već onima kojima zemlja treba, koji je nemaju.
Na osnovu odredbe Zakona isključivo pravo na dodjelu zemlje imali su oni koji se bave zemljoradnjom, ali i oni koji se bave zanatstvom, ukoliko je njihovo zanimanje bilo od koristi za seoska domaćinstva. Po zakonu zemljište se davalo besplatno za naseljavanje, a ako je zemlju država bilo otkupila, ona je zemlju ustupala uz cijenu koštanja. Zakonom je bilo propisano da se jednoj porodici može dati na obradu od 15-30 rala zemlje i 4000m2 za okućnicu, a porodica sa više članova mogla je dobiti još po pet rala na svaku mušku glavu. Zanatlijama čije naseljavanje je bilo dopušteno moglo se dati šest rala zemlje i 5000m2, za okućnicu. (čl.12). Naseljenici su morali za četiri godine da obrade polovinu dodijeljene zemlje, a cijelu za šest godina, inače su morali da plaćaju porez na neobrađeni dio. Zakon je omogućavao naseljenicima da mogu po potrebi dobiti pomoć u novcu putem hipotekarnog zajma koji se namjenski mogao utrošiti za podizanje kuće, nabavku stoke, sjemena i sl. Pomoć je mogla biti i u naturi, a dopuštala se i sječa građe za podizanje kuće. Sa otplaćivanjem duga trebalo je početi poslije tri godine uz izvjesne olakšice.

Rokovi i obaveze

Zemlja je smatrana državnom sve do isteka deset godina od dana naseljenja, a poslije toga naseljenik je postojao njen vlasnik pod uslovom ako je na imanju sagradio kuću po određenom planu (čl.16.). Ako je naseljenik umro prije isteka deset godina, a nije imao nasljednika u kućnoj zajednici, onda je država mogla da naseli drugog, a zakonitim nasljednicima prvog vlasnika zemlje da isplati odgovarajući iznos za uloženi rad na poboljšanju zemlje. Ako je država dala nadoknadu za učinjeno poboljšanje, onda je drugi nasljednik primao zemlju od države pod uslovom da joj vrati izdatu procjenu rada oko zemlje (čl.17). Glavni odbor je imao pravo da oduzme zemlju nasljedniku ako je ovaj nije obrađivao za dvije godine ili je napustio. Nasljednici su bili oslobođeni plaćanja poreza na zemlju i stoku na tri godine kao i svih državnih i opštinskih poreza osim školskog i sveštenskog. Pravo na naseljenje imao je svaki crnogorski državljanin, a i drugi koji je želio da primi državljanstvo, s tim što je morao da se obrati Glavnom odboru za naseljavanje i priloži od kapetanske vlasti potrebne podatke o broju lica koja žele da se nasele, o spolu i godinama starosti. Molbe je trebalo rješavati po redu kojim ih je Glavni odbor dobijao. Na pozitivno riješenoj molbi označavalo se mjesto i količina dobijene zemlje kao i rok prelaska u crnogorsko državljanstvo za one koji ga nijesu imali.
Osim okućnice, naseljeniku se morala dati ostala zemlja na jednom mjestu i u jednom komadu (čl.26). Naseljenik je dobijao sva prava učešća u korišćenju komuna sela. Svaki naseljenik je Zakonom bio obavezan za najdalje deset godina, od dobijanja rešenja o naseljenju, da proda ili na drugi način prenese svu svoju nepokretnu imovinu koju bude ostavio u starim granicama Crne Gore nekome koji je i dalje ostao da živi (čl.30).

Agrarne migracije

U to vrijeme u Crnoj Gori živjelo je 50 hiljada porodica od kojih je preko 10 hiljada uputilo molbu Glavnom odboru za naseljavanje. Međutim, zbog ratne situacije, Glavni odbor je 1914.godine uputio samo mali broj porodica, dok je samoinicijativno otišlo znatno više. Iseljavanja u Metohiju nastavljena su i u toku rata, pri čemu je veći broj bio sa područja podgoričkog sreza. Tako je bilo i u međuratnom periodu. U kolikom obimu su se odvijale migracije u tom pravcu sa područja podgoričkog sreza, najbolje govori podatak o migrantima povratnicima, koji su početkom Drugog svjetskog rata došli na područje podgoričkog sreza. Većina izbjeglica na tom području naselila se kod rodbine i prijatelja, dok je manji dio osnovao grupno naselje u Podgorici, koje je predstavljalo i najveće izbjegličko naselje u Crnoj Gori.
Pored imigracije, u toku rata bila je izražena ekonomska kao i politička emigracija, ali u znatno manjem obimu, jer to su uglavnom bili oni emigranti koji su stupili u službu okupatora i kao takvi napustili zemlju.

Država i agrarna reforma

Program Partije prema seljaštvu (sačinjen uoči rata), čija je okosnica bila sublimacija seljačkih aspiracija za zemljom, uslovio je, još u toku NOR-a i revolucije, da se većina seljaka opredijeli za politiku KPJ. To je za Partiju, predstavljalo značajan činilac u sklopu težnji za rešenjem agrarnog i seljačkog pitanja, koje je bilo od posebnog značaja, jer se ticalo ekonomsko-socijalnog statusa preko 76% jugoslovenskog stanovništva. Imajući u vidu značaj tog pitanja, jugoslovenski komunisti su svjesno odlagali njegovo rješenje sve do preuzimanja političke vlasti, iako je rješavanje agrarnog i seljačkog pitanja formulisano još u međuratnom periodu, kada je KPJ živjela u teškim ilegalnim uslovima.
Po završetku oružane faze revolucije KPJ je ostala dosljedna svojim programskim opredeljenjima rješavanja agrarnog i seljačkog pitanja. Suočena sa nedosljednošću sprovođenja buržoaske agrarne reforme i teškim položajem seljaštva, KPJ se zalagala za sprovođenje radikalne agrarne reforme. Stoga je još u toku marta i aprila 1945. godine Centralni komitet KPJ razmatrao način rješavanja agrarnog pitanja. Nakon toga polovinom juna iste godine, partijsko i državno rukovodstvo DFJ je odlučilo da se agrarni problem ne rešava nacionalizacijom zemlje, nego davanjem zemlje u privatno vlasništvo. To je dovelo do stvaranja novog agrarnog zakonodavstva koje je bilo uslovljeno ne samo Deklaracijom Privremene vllade DFJ od 9. marta 1945. godine nego i odlučnošću narodne vlasti da stvori zakonsku osnovu za promjenu agrarno posjedovne strukture u korist seljaštva.
Zbog toga se na Privremenoj narodnoj skupštini pristupilo zakonskom regulisanju agrarne reforme i kolonizacije. Donošenju agrarnog zakonodavstva prethodile su određene pravne mjere. Među tim mjerama potrebno je istaći:
Odluku Predsjedništva AVNOJ-a od 3 februara 1945.godine o ukidanju i nevažnosti pravnih propisa donijetih od strane okupatora i njegovih pomagača za vrijeme okupacije, kao i propisa koji su bili na snazi u času neprijateljske okupacije;
Zakon o postupanju sa imovinom koju su sopstvenici morali napustiti u toku okupacije i imovinom koja im je oduzeta od strane okupatora i njegovih pomagača;
Zakon o zaštiti narodnih dobara i njihovom upravljanju;
Zakon o konfiskaciji imovine i izvršenju konfiskacije;
Rešenje ministra unutrašnjih poslova o zabrani prodaje, kupovine i zaduživanja poljoprivrednog zemljišta, šuma, poljoprivrednih zgrada i objekata;
Zakon o državnim poljoprivrednim dobrima i Zakon o reviziji dodjeljivanja zemlje kolonistima i agrarnim interesentima u Makedoniji i Kosovsko-metohijskoj oblasti.

Uobličavanje zakona

Međutim, najznačajniji pravni posao sastojao se u pripremi Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Sa pripremama Zakona počelo se još u aprilu 1945. godine, kada je uslijedio i Nacrt ustava koji je Ministarstvo za konstituantu uputilo Ministarstvu kolonizacije. Ministar kolonizacije, Sreten Vukosavljević, dao je interesantne ideje koje su bile sadržane u primjedbama Nacrta. Njegova ideja o izdvajanju posebnog zemljišnog fonda za saveznu kolonizaciju bila je prihvaćena i ozakonjena, kao i ideja o razgraničenju nadležnosti između Savezne i Republičke vlade. Iako nije zanemarivao probleme agrarne reforme, ipak, može se konstatovati da je izuzetnu pažnju posvećivao kolonozaciji. Stoga kada se nametnulo pitanje da li ova dva društveno-ekonomska procesa normirati sa jednim ili sa dva zakona, Vukosavljević je bio zastupnik mišljenja da o kolonizaciji treba donijeti poseban zakon o čemu je bilo obaviješteno Ministarstvo za konstituantu. S obzirom da su agrarna reforma i kolonizacija kompatibilni i komplementarni procesi, to mišljenje ministra Vukosavljevića nije ni moglo biti uvaženo, nego su u uobličavanju Prijedloga zakona agrarna reforma i kolonizacija tretirani kao jedinstven proces, pa je do konačnog uobličenja Prijedloga došlo početkom avgusta 1945. godine.
U sačinjavanju Prijedloga zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, pored Zakonodavnog savjeta o agrarnoj reformi i kolonizaciji učestvovali su ministar poljoprivrede (Vasa Čubrilović) i ministar kolonizacije (Sreten Vukosavljević). Razmatranje ovog prijedloga obavljeno je na II, III i Dž sjednici Zakonodavnog odbora Privremene narodne skupštine 11, 12 i 22.avgusta 1945.godine. U to vrijeme rukovodstvo katoličke i pravoslavne crkve u Jugoslaviji, nezavisno jedna od druge preduzele su odlučan napad na agrarnu reformu. Naime, to je bila Predstavka Predsjedništva Biskupske konferencije u Zagrebu i Predstavka Svetog arhijerijskog sinoda Srpske pravoslavne crkve na Prijedlog zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Nastojeći da zaštite svoje materijalne interese, obje crkve koristile su se raznim insinuacijama protiv narodne vlasti. Od insinuacija kojima obiluje Predstavka katoličke crkve ističe se ona kako narodna vlast namjerava da “agrarnom reformom uništi osnovu rimokatoličke crkve i tako onemogući i obavljanje vjerskih, duhovnih funkcija”.

Jednoglasno za reformu

U Predstavci Srpske pravoslavne crkve između ostalog ističe se insinuacija protivnarodne vlasti i agrarne reforme sadržane u pitanju “Da li je tendencija da se Crkva u svom djelovanju uguši i uništi. Njihova nastojanja koja su imala i političku konotaciju nijesu imala uspjeha, jer je Privremena Narodna skupština već 22.avgusta 1945. otpočela da razmatra Prijedlog zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Prilikom razmatranja, Savezni zakon je naišao na otpor građanske opozicije. Njeni predstavnici, među kojima se isticao Milan Grol i Dušan Bošković, u nemogućnosti da se otvoreno suprostave, nastojali su da odgode njegovo prihvatanje kako bi iznašli mogućnosti da se bar ublaže odredbe koje proglašavaju ukidanje velikih zemljišnih posjeda. Međutim, njihova shvatanja su ostala u manjini u Zakonodavnom odboru Privremene narodne skupštine. Suočeni sa nadmoćnošću pozicionih snaga, nijesu glasali protiv, pa je Prijedlog prihvaćen jednoglasno i dostavljen na razmatranje Privremenoj narodnoj skupštini koja je, 23.avgusta 1945.godine, jednoglasno donijela Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji.
U odredbi 4.Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji određeni su prioriteti o dodjeljivanju zemlje. Shodno tome, pravo prvenstva u dodjeljivanju zemlje imali su “zemljoradnici bez zemlje ili sa nedovoljno zemlje koji su bili borci partizanskih odreda, NOV i POJ i Jugoslovenske armije, invalidi oslobodilačkog rata, kao i invalidi iz prošlih ratova (1912-1918) i aprila 1941.godine, porodice i siročad izginulih boraca oslobodilačkog rata i žrtve i porodice žrtava fašističkog terora. Među borcima prioritet je dat prvoborcima i dobrovoljcima.
Pravo na dodjelu zemlje imali su i oni borci koji se ranije nijesu bavili zemljoradnjom, a koji su se obavezali da će se na dodijeljenoj zemlji naseliti i obrađivati isključivo sa svojom porodicom.
Prema ovom Zakonu, dobijeno zemljište nije se moglo prodati, razdijeliti, založiti ni u cjelini ni djelimično za rok od 20 godina.

Uloga Agrarnog savjeta

U cilju realizacije Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, a na predlog Agrarnog savjeta, Privredni savjet je donio Uredbu o osnivanju fondova stambenih i poljoprivrednih zgrada, poljoprivrednog inventara i stoke, sjemena, hrane i pokućstva, dobijenih konfiskacijom i eksproprijacijom. Uredbom je bio propisan način korišćenja fondova kojima je upravljala Glavna poljoprivredna komisija za Vojvodinu.
Veoma značajna mjera Agrarnog savjeta u realizaciji agrarne reforme i kolonizacije bila je i Uredba o sprovođenju naseljavanja boraca u Vojvodini, donijeta 8.septembra 1945. godine.
Prema ovoj Uredbi za svaku porodicu predviđeno je 8 katastarskih jutara obradive zemlje sa zgradama za stanovanje i postojećim poljoprivrednim objektima s tim što je od petog člana porodice bilo predviđeno još pola katastarskog jutra na svakog člana, tako da ukupno dodijeljena površina zemlje nije mogla biti veća od 12.k.j. Narodnim herojima, oficirima jugoslovenske armije koji su po zanimanju zemljoradnici kao i porodicama koje broje više od 12 članova, propisano je još po 30% više zemlje nego što im je pripadalo po prednjem stavu.
Donošenje Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji imalo je za cilj ukidanje krupnih, zemljišnih posjeda i uspostavljanje slobodnog seljačkog posjeda i preseljavanje siromašnog seljaštva, prvenstveno iz oblasti Dinarida na napuštena njemačka imanja u Vojvodini.
U sprovođenju Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, najznačajnija uloga pripala je Agrarnom savjetu Demokratske Federativne Jugoslavije, osnovan posebnom Uredbom 29.avgusta 1945.godine, a koji je donio Ministarski savjet DFJ.
U svom petomjesečnom radu, Savjet je radio na rešavanju suštinskih problema oko raspodjele zemljišnog fonda i pripreme kolonizacije. Sem toga rad Savjeta sastojao se i u rješavanju nekih manjih problema, među kojima se isticao problem prevoza kolonista od mjesta iseljavanja do Vojvodine. Međutim, najznačajniji dio njegove svestrane djelatnosti sastojao se u pomoći zemaljskim ministarstvima poljoprivrede u pripremanju i donošenju republičkih zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. S obzirom da su već početkom 1946 godine bili izgrađeni normativni osnovi za reformu i kolonizaciju, 8. februara 1946.godine, Agrarni savjet je pretvoren u Komisiju za Agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ.
Komisiju su sačinjavali: predsjednik, sekretar i tri člana komisije koje je postavljao predsjednik Savezne vlade. Radom komisije rukovodio je predsjednik koji je u ime nje bio naredbodavac i sa sekretarom potpisivao sve odluke koje je Komisija donijela.

Važni prioriteti

S obzirom da je Komisija za agrarnu reformu i kolonizaciju preuzela poslove iz nadležnosti bivšeg Agrarnog savjeta i Saveznog ministarstva za kolonizaciju, Komisija je u odnosu na pomenuta ministarstva predstavljala uže tijelo. U odnosu na Agrarni savjet, Komisija je imala dvostruko manje članova, a Ministarstvo za kolonizaciju sa raznim odjeljenima i odsjecima je bilo u odnosu na Komisiju, obimna i razgranata institucija. Njena prednost u odnosu na institucije čije je nadležnosti preuzela, bio je u efikasnosti obavljanja posla koji su bili veoma obimni. Ali najveći posao koji je imala da obavi je sprovođenje savezne administracije, pa su i prve značajne mjere Komisije bile preduzete radi obezbeđenja što efikasnije savezne kolonizacije. Prema tome, Komisija za agrarnu reformu i kolonizaciju je ne samo u početnom periodu svoje djelatnosti, već i tokom 1946.godine, više pažnje poklanjala problemima savezne kolonizacije, nego sprovođenju agrarne reforme u republikama i pokrajinama. To se može tumačiti i činjenicom prema kojoj je kolonizacija bila znatno složeniji društveno-politički i ekonomski poduhvat nego agrarna reforma. Pri tom, potrebno je istaći da je pod njenim rukovodstvom do kraja 1946.godine, savezna kolonizacija bila skoro privedena do kraja. Na to ukazuje i podatak prema kojem je od 45000 porodica, koliko je bilo predviđeno za naseljavanje u Vojvodini do kraja decembra 1946. godine, bilo naseljeno 42200 porodica.

Uspješno obavljen posao

Pri sprovođenju reforme izvjesnu ulogu imalo je i Savezno ministarstvo poljoprivrede, koje je zbog postojanja republičkih ministarstava poljoprivrede, imalo koordinacionu i savjetodavnu ulogu. Međutim, u sprovođenju kolonizacije, značajnu ulogu je imalo Savezno ministarstvo za kolonizaciju, koje je u svom višemjesečnom radu uspješno obavilo ogroman posao na realizaciji savezne kolonizacije, ostvarujući pri tome dobru saradnju sa Komisijom za naseljavanje boraca u Vojvodini. Ova komisija, često nazvana i Glavna komisija za naseljavanje boraca u Vojvodini, osnivala je mjesne i seoske komisije kao svoje organe. Preko njih, a prema planu Agrarnog savjeta i na osnovu prijava koje je odobravao ministar za kolonizaciju, obavljala je sve poslove oko naseljavanja boraca u Vojvodini. Glavna komisija usko je sarađivala i sa Glavnom poljoprivrednom komisijom za Vojvodinu, koja joj je preko svojih mjesnih komisija stavljala na raspolaganje zemlju, stočni fond, fond zgrada, pokućstva, invetara, sjemena i hrane za naseljenike. Uspostavljanje mjesnih komisija vršeno je neposredno po dolasku naseljenika u napuštena njemačka naselja. Zadaci i poslovi mjesnih komisija bili su raznovrsni, obimni i veoma odgovorni. Zbog toga je Glavna komisija u njihovoj djelatnosti imala najveći oslonac u radu. No kako problemi naseljeničkog stanovništva nijesu uvjek bili istovjetni, njihov rad je bilo teško usmjeravati i usklađivati.

Kraj agrarne reforme

S obzirom da je agrarna reforma „in praksis” bila okončana krajem 1947 i početkom 1948.godine, Ukazom Vlade FNRJ 24.aprila 1948.godine ukinuta je Komisija za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ, a svi njeni neobavljeni poslovi prešli su u nadležnosti Ministarstva poljoprivrede FNRJ. Poslije toga, tačnije 20.maja 1948. godine, ukinuta je i Glavna komisija za naseljavanje boraca u Vojvodini. Pitanja koja su se postavljala u vezi sa izvršenim naseljavanjem porodica boraca u Vojvodini po odlukama i rešenjima donijetim od Ministarstva poljoprivrede FNRJ, pripala su u nadležnosti Glavnog izvršnog odbora Narodne skupštine Autonomne Pokrajine Vojvodine.
Svi pomenuti organi u sprovođenju agrarne reforme i kolonizacije (1945-1948) pored nekih slabosti, uspješno su ostvarili veliki posao u relativno kratkom periodu.
Agrarna reforma i kolonizacija, iako dva društveno-ekonomska procesa, normirana su jednim pravnim aktom, čime je potvrđeno da je kolonizacija sastavni dio agrarne reforme u Jugoslaviji.
Kolonizacija se ostvarivala u obliku unutrašnje i spoljne kolonizacije. Unutrašnja je označavala preseljavanje određenih grupa seoskog stanovništva u okviru jedne federalne jedinice, a spoljna ili savezna, preseljavanje seoskog stanovništva iz svih jugoslovenskih republika u Vojvodinu. U Crnoj Gori nije došlo do unutrašnje kolonizacije, jer nije bilo zemlje koja bi se podijelila kolonistima. Zbog toga je izvršena samo spoljna kolonizacija u Vojvodini. Vojvodina je prihvatila koloniste ne samo iz Crne Gore već i iz drugih federalnih jedinica (Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Makedonije, Slovenije, Srbije, AP Kosova i Metohije), a bila je izražena kolonizacija i u samoj Vojvodini. Za koloniste su bila određena napuštena njemačka imanja koja su konfiskovana prema Odluci AVNOJ-a od 21.novembra 1944.godine.
Na sjednici Agrarnog savjeta, od 3. i 4. septembra 1945.godine, odlučeno je da za naseljavanje boraca u Bačkoj, Banatu, Baranji i Sremu naseljenička kvota iznosi za:

Naseljavanje u Vojvodini

Na sjednici 7. i 8. septembra 1945.godine, Agrarni savjet je donio odluku da kolonizaciju na terenu sprovodi Glavna komisija za naseljavanje boraca u Vojvodini, preko određenih sreskih i mjesnih komisija. Tada je doneseno i nekoliko uredaba i rešenja kako bi se ubrzalo izvođenje kolonizacije. Tome procesu znatno je doprinijela Uredba o detaljnom određivanju načina rada kod naseljavanja i dodeljivanja zemlje kao i projekat Uredbe o novčanom fondu za finasiranje raznih troškova oko naseljavanja (transport, opravka zgrada i sl.).
U cilju uspješnog sprovođenja kolonizacije trebalo je odrediti rejone, srezove i mjesta u kojima bi se naselili kolonisti. Stoga je, 8.septembra 1945.godine, Agrarni savjet donio Riješenje o mjestima u kojima će se naseliti borci-kolonisti u Banatu, Bačkoj, Baranji i Sremu.
Prema planu naseljavanja Banata, a po kvotama određenim 3. i 4.septembra 1945.godine, bilo je predviđeno 16500 porodica, a za naseljavanje Bačke 20000. Takođe, planom je bilo predviđeno i 1000 porodica u Baranji, dok je u Sremu osim boraca iz Srema predviđeno 500 porodica iz Hrvatske i 500 porodica iz Bosanske Posavine. U staropazovačkom i zemunskom srezu bili su predviđeni invalidi i borci gardijske divizije.
U vrijeme završnih priprema za kolonizaciju u Vojvodini je bilo 62281 konfiskovana kuća, namijenjene, uglavnom, kolonistima.
U to vrijeme, tačnije 7.septembra, Ministarstvo za kolonizaciju i Ministarstvo saobraćaja sklopili su ugovor o kreditnom prevozu kolonista. Ovim ugovorom bio je omogućen redovni prevoz, a samim tim i osnova za realizaciju kolonizacionog plana.
Iz prethodno rečenog proizilazi da su glavne političko-pravne djelatnosti oko naseljavanja porodica u Vojvodini trajale pet i po mjeseci, tj. od 9.marta 1945.godine, kada je donešena Deklaracija Privremene vlade DFJ do donošenja Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, 23.avgusta 1945.godine. Neposredne pripreme kolonizacije trajale su preko dvadeset dana, tačnije od 23.avgusta, kada je donesen spomenuti zakon, pa do dolaska prvih kolonista, polovinom septembra 1945.godine.
Preseljenje kolonista u Vojvodinu nije otpočelo istovremeno u svim federalnim jedinicama, jer kolonizacija kao kompleksan društveni proces zahtjevala je preduzimanje niza organizacionih mjera koje su uticale na početak i tempo kolonizacije.

Četiri putna pravca

U doba otpočinjanja kolonizacije privredne prilike u Crnoj Gori bile su veoma nepovoljne, čime je posebno doprinosio usitnjeni zemljišni posjed. Prema podacima iz 1939. godine, u Crnoj Gori je bilo 165343ha obradive površine, tako da je na svako domaćinstvo u prosjeku dolazilo 2,75ha površine. Od ukupno obradivog zemljišta 67272ha bile su oranice, tako da je na svako gazdinstvo otpadalo samo 1,2ha površine. Zbog toga većina posjeda u Crnoj Gori obrađivana je sopstvenom radnom snagom, mаda je bilo najamnog rada u poljoprivredi. Naime, u kategoriji do 1ha bilo je 15246 gazdinstava koja nijesu mogla da sa te površine obezbjede egzistencijalne uslove, pa je radna snaga ovih gazdinstava tražila dopunski izvor prihoda u radu na imanjima bogatih seljaka. Tako je bilo i sa gazdinstvima do 2ha kojih je bilo 12190, s tim da je bila izražena napolica kao oblik eksploatacije tuđe radne snage.
Sve je to uslovljavalo agrarnu reformu i kolonizaciju koju je trebalo sprovesti nakon oslobođenja Crne Gore.
Prvi značajan dokument iz 1945.godine u kome se spominje agrarna reforma i kolonizacija u Crnoj Gori, predstavlja Prijedlog upustva o opštim principima zakonodastva za izgradnju narodnih odbora u kome se, između ostalog, naglašava pomaganje nadležnim organima u sprovođenju agrarne reforme i kolonizacije.
Do kraja 1945.godine obavljene su sve neophodne pripreme za agrarnu reformu i kolonizaciju, a najznačajnije među njima bilo je donošenje Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji Federalne Crne Gore.

Zborovi interesenata

Na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji DFJ, a na predlog ministra poljoprivrede i šumarstva Federalne Crne Gore, Predsjedništvo Crnogorske narodne skupštine donijelo je 29.novembra 1945. godine Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji na teritoriji Federalne Crne Gore. Ovaj zakon sačinjen je u skladu sa osnovnim odredbama Saveznog zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, tako da između ova dva zakonska akta nije bilo bitnijih razlika kako u tretiranju, tako i u sprovođenju agrarne reforme i kolonizacije. Savezni zakon je normirao sprovođenje agrarne reforme i kolonizacije u načelu, pa su republički zakoni obuhvatali one probleme iz oblasti reforme i kolonizacije koji nijesu bili obuhvaćeni Saveznim zakonom. Tako su republički zakoni određivali pitanja premjera zemljišta, finansijska i druga pitanja.
Agrarnu reformu i kolonizaciju sprovodilo je Ministarstvo poljoprivrede i šumarstva preko Poljoprivredne komisije i sreskih poljoprivrednih komisija. Značajnu ulogu su imali i zborovi agrarnih interesenata, jer su predstavljali specifičnu formu neposredne demokratije u utvrđivanju i donošenju raznih odluka po pitanju agrarne reforme i kolonizacije.
Radi što uspješnijeg sprovođenja agrarne reforme i kolonizacije, svaki seoski narodni odbor imao je poljoprivrednu komisiju od 5 članova, koju su sačinjavali: jedan član sreskog izvršnog narodnog odbora (predsjednik komisije), agrarni referent, jedan poljoprivredni stručnjak i dva agrarna interesenta, koje je određivao Narodni odbor.
U cilju sprovođenja agrarne reforme i kolonizacije, polovinom maja 1946.godine, bio je obrazovan zemljišnji fond. Fond je nastao potpunom ili djelimičnom ekspropijacijom 299 posjeda čija je površina iznosila 10475ha od čega je 4742ha obradivog i 5733ha neobradivog zemljišta.
Međutim, Ministarstvo poljoprivrede i šumarstva NR Crne Gore obavijestilo je 14.maja 1946.godine, Komisiju za agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi FNRJ, da neće biti unutrašnje kolonizacije, jer je najveći dio iz zemljišnog fonda predviđen za državni i zadružni sektor”.

Odluka Agrarnog savjeta

S obzirom da nije došlo do unutrašnje kolonizacije, to je izvršena samo spoljna ili savezna kolonizacija u Vojvodini. U Crnoj Gori je postajalo veliko interesovanje za preseljavanje u Vojvodinu, što je potvrdio i veliki broj prijavljenih interesenata, samo u novembru i decembru 1945.godine prijavilo se 12756 porodica, da bi do 11.marta 1946.godine taj broj porastao na 15000 molbi. Dakle broj interesenata bio je za 47% veći od kvote (7000 porodica) koju je Crnoj Gori odredio Agrarni savjet DFJ.
Preseljavanju Crnogoraca u Vojvodinu prethodile su obimne pripreme. U okviru tih priprema Predsjedništvo vlade Crne Gore formiralo je jednu komisiju sa zadatkom, da u Vojvodini izvrši i potrebne pripreme za kolonizaciju. U sklopu priprema bilo je i formiranje prihvatilišta na granicama Srbije, Bosne i Hercegovine. Prihvatilišta su vodila brigu o ishrani kolonista iz Crne Gore i njihovom daljem transportovanju. Uz to bile su obrazovane seoske i mjesne komisije, koje su se starale o blagovremenoj pripremi i ispraćaju kolonista po selima i opštinama.
Prema odluci Agrarnog savjeta, naseljenička kvota za Crnu Goru iznosila je 7000 porodica, a naseljenički rejon obuhvatio je Bačku sa naseljima: Bačko Dobro Polje (Pribičićevo), Kruščić (Veprovac), Lovćenac (Sekić), Savino Selo (Torža), Vrbas (Novi i Stari Vrbas), Sivac (Novi i Stari ivac), Ravno Selo (Nove i Stare Šove), Zmajevo (Pašićevo), Crvenka, Feketić (Crno Brdo) i Kucura.
Od ukupnog broja crnogorskih kolonista 97% koncentrisano je u 11 pomenutih bačkih naselja, a ostali dio (3%) naseljeno je još u 15 naselja u Bačkoj, 18 u Banatu i 8 u Sremu.
Odlazak kolonista iz Crne Gore u Vojvodinu obavljen je preko četiri putna pravca: Zelenike, Nikšića, Uvca i Čakora.

Dug put iz Podgorice

Prvi crnogorski kolonisti krenuli su 3.novembra 1945.godine iz viluškog sreza. Od tada pa do 1948.godine u Vojvodinu se preselilo 5394 porodice sa 37425 članova.
U saveznoj kolonizaciji Vojvodine, doseljenici iz Crne Gore učestvovali su sa 15,2% i zauzeli četvrto mjesto iza kolonista iz Bosne i Hercegovine sa 34,8%, Srbije 23,6% i Hrvatske 21,4%. Prema tome u odnosu na broj stanovništva, Crna Gora je dala najveći broj doseljenika u Vojvodini, skoro desetinu svog stanovništva.
Od ukupnog broja crnogorskih kolonista koji su se naselili u Vojvodini, najviše ih se doselilo iz nikšićkog sreza 21,2%, a najmanje iz andrijevičkog, kotorskog i hercegnovskog 2,8%, dok je podgorički srez bio na četvrtom mjestu sa 8,6%.
Kolonisti iz Crne Gore činili su većinu doseljenika u jedanaest bačkih naselja, pa su u odnosu na koloniste drugih narodnosti stajali u odnosu 81:19%, što je imalo odraz i na način života u ovim mjestima.

Prijavljeno sto porodica

Kao što je u nekim crnogorskim srezovima (Nikšić, Šavnik, Cetinje, Pljevlja), tako je i u podgoričkom srezu bilo veliko interesovanje za presaljavanje u Vojvodinu. Stoga se još u decembru 1945.godine bilo prijavilo preko sto porodica. Za preseljenje kolonista iz podgoričkog sreza vršene su određene pripreme kao i u drugim crnogorskim srezovima. Postupak kolonizacije bio je sledeći: prijave za kolonizaciju interesenti su podnosili mjesnim narodnim odborima, koji su ih dostavljali sreskim narodnim odborima na razmatranje, a ovi Ministarstvu poljoprivrede i šumarstva Crne Gore. Nakon razmatranja, Ministarstvo je sa svojim mišljenjem prijave dostavljalo Ministarstvu kolonizacije DFJ. Konačnu odluku donosilo je Ministarstvo kolonizacije, odnosno Komisija za sprovođenje agrarne reforme i kolonizacije, pri vladi FNRJ.
Glavna komisija za naseljavanje boraca u Vojvodini u saglasnosti sa Agrarnim savjetom DFJ i Vladom Crne Gore, odredilo je Zmajevo (Pašićevo), Ravno Selo (Stare i Nove Šove) za preseljavanje kolonista iz podgoričkog sreza (današnja opština).
Otpremanje prvih kolonista izvršeno je 3. marta 1946.godine preko Nikšića, Sarajeva, Slavonskog Broda, Stare Pazove, Novog Sada do prihvatne stanice u Zmajevu i Ravnom Selu. U toj skupini bilo je 117 porodica. Oni su imali besplatan prevoz, ali dug i naporan put. Tome su naročito doprinjeli loši vremenski uslovi i teške saobraćajne prilike. Naime, na mnogim mjestima, željezničke pruge i mostovi bili su porušeni, pa su često morali presjedati. Uz to, kolonisti su sa sobom prevozili namještaj, poljoprivredni inventar do 1000kg, kao i stoku. Stoga je putovanje do mjesta naseljavanja trajalo i po deset dana. Sa teškoćom transporta suočila se i aprilska grupa sa 198 porodica, kao i oktobarska sa 47. Poslednja organizovana grupa (77 porodica) bila je ispraćena u martu 1947.godine. Iako je to bila poslednja organizovana grupa kolonista iz podgoričkog sreza, naseljavanje nije bilo završeno, već je trajalo i tokom 1947.godine, ali to su uglavno bili, pojedinačni slučajevi.

Drugi talas

Međutim, od početka 1946.godine do kraja 1947.godine, za naseljavanje u Vojvodini bile su prijavljenje 594 porodice. Pri tome 154 porodice bile su raniji kolonisti iz Kosova i Metohije. Od ukupnog broja zahtjeva 479 je odobreno, dok su 94 bili zahtjevi ranijih kolonista. Od 479 porodica koje su dobile rešenje za naseljavanje u Vojvodini, 14 porodica je odustalo, dok se 465 porodica naselilo u 12 naselja u Bačkoj i Sremu. Iz podgoričkog sreza najviše kolonista bilo je naseljeno u Zmajevu 236 ili 50,75% porodica i Ravnom Selu 195 ili 41,95% porodica. U drugim mjestima Bačke i Srema bilo je 34 ili 7% porodica i to:
Lovćencu, Savinom Selu i Vrbasu po 6, Sivcu i Feketiću po 4, Bačkom Dobrom Polju 3, Crvenki 2, Kljajiću, Kuli i Novoj Pazovi (Srem) po jedna porodica.
Dok su kolonisti iz Crne Gore učestvovali sa 15,2% u saveznoj kolonizaciji i bili na četvrtom mjestu u odnosu na druge federalne jedinice, to su kolonisti iz podgoričkog sreza učestvovali sa 8,6% u odnosu na druge crnogorske srezove i bili na četvrtom mjestu poslije nikšićkog, šavničkog i cetinjskog sreza.
Prema pojedinim područjima podgoričkog sreza učešće kolonista je bilo sledeće:
Navedeni podaci eksplicitno ukazuju da je najviše kolonista bilo iz planinsko kraških područja (321 porodica ili 69%), a znatno manje iz ravničarskog dijela podgoričke opštine (144 porodice ili 31%).
Od 465 nosilaca rješenja za naseljavanjeu Vojvodini 58 su udovice.
Od ukupnog broja nosilaca rješenja za naseljavanje u Vojvodini, 458 su bili crnogorske, a 7 albanske nacionalnosti, odnosno 458 pravoslavne i 7 katoličke vjeroispovjesti.
S obzirom da pripadnici narodnosti nijesu učestvovali u spoljnoj kolonizaciji, ovih 7 Albanaca (pojedinačni slučajevi) ne dovode u pitanje održivost konstatacije. Ova pojava se objašnjava time, što pripadnici narodnosti nijesu ispunjavali odredbe Uredbe o redu prvenstva u dodeljivanju zemlje, koje su mogućnost naseljenja u Vojvodini uslovljavale učešćem u NOR-u. Prema raspoloživim podacima, nije bilo nijednog zahtjeva pripadnika islamske vjeroispovjesti.
Dolaskom u Bačku svakoj porodici iz podgoričkog sreza bilo je dodijeljeno sve ono što je Zakonom o agrarnoj reformi i kolonizaciji i bilo predviđeno. Naime, svaka porodica dobila je u prosjeku 8,2kj zemlje sa kućom i pomoćnim poljoprivrednim zgradama. Porodice koje su imale 5 članova imale su 8kj. Više od pet članova dobijale su po pola katastarskog jutra, s ukupno dodjeljena zemlja nije mogla biti veća od 12 kj. Izuzetak su činile one porodice koje su imale preko 12 članova.

Teškoće prilagođavanja

Takve porodice su dobijale još po 30% više zemlje u odnosu na zamišljeni maksimum. U granicama tadašnjih mogućnosti, kolonisti su bili snadbjeveni sa namještajem, poljoprivrednim inventarom, odjećom, obućom, hranom, a djelimično i stokom. Veliko razumjevanje od strane države ogledalo se u tome što je država davala kredite kolonistima sve dok se ne osposobe za punu poljoprivrednu proizvodnju. Kredite su davali svima pri čemu su siromašni dobijali više od situiranih porodica. Što se tiče invalida, djece palih boraca i žrtava rata, Zakonom o agrarnoj reformi i kolonizaciji Crne Gore regulisana su posebna prava i olakšice. Za njih je bilo predviđeno formiranje posebnih kolonija sa posebnim uslovima.
Iako su činjeni maksimalni napori da se kolonisti snadbiju sa svim potrepštinama, ipak se osjećala oskudica. Ona je bila posljedica izražene oskudice u Jugoslaviji, kao i otežanog transporta, koji je ograničavao prevoz potrebnog inventara iz rodnog kraja. Naročito je bila velika oskudica u ogrevu. Ona je u hladnim zimskim danima izazvala takvu uznemirenost kod pojedinih kolonista da su rušili tarabe i neke prateće objekte samo da bi za kratko obezbjedili grijanje. Oskudica u ogrevu i drugim potrepštinama, teškoće sa vodom i klimom, stradanje od epidemije, (kojoj su kolonisti bili podložni zbog iscrpljenosti, promjene klime, načina života i sl.) teškoće u prilagođavanju i izražena nostalgija za zavičajem, izazivali su već u prvoj godini pokolebanost mnogih kolonista i njihov povratak u rodni kraj. Tako se u periodu od 1946. do 1959.godine iz Bačke vratilo u podgoričku opštinu 150 porodica ili 32% od ukupnog broja koloniziranih porodica.
Tako je podgorički srez bio na četvrtom mjestu, iza cetinjskog, nikšićkog i bjelopoljskog sreza, s tim što je cetinjski srez imao samo 11 porodica više u odnosu na podgorički srez. Najviše povratnika je bilo iz Zmajeva (75 porodica) i Ravnog Sela (73 porodice), a samo po jedna porodica iz Feketića i Lovćenca. Vraćanje kolonista bilo je najizraženije 1946. i 1949.godine, a potom broj povratnika se naglo smanjivao, pa se do 1959.godine iz Bačke u prosjeku godišnje vraćalo samo po četiri porodice. To smanjivanje inverzije uslovljeno je aklimatizacijom, poboljšanjem životnog standarda, akulturacijom, jednom riječju adaptacijom kolonista.
Od 465 porodica koje su se odselile za Vojvodinu, 315 se adaptiralo u novoj sredini. Od toga broja 201 porodica ili 63,80% bile su boračke porodice, 68 porodica ili 21,58% porodice žrtava fašističkog terora, 39 porodice ili 12,38% porodice oficira JA, 5 porodica ili 1,58% porodice bez zemlje i dvije porodice ili 0,63% invalida rata od 1912.g.

Za i protiv zadruga

Većina nastanjenih porodica (65%) poticalo je iz planinsko-kraškog dijela podgoričkog sreza. Iz tog područja i broj povratnika bio je najveći (78%), što navodi na zaključak da su se „brđani” teško navikavali na „ravnicu”.
Značajnu ulogu u prilagođavanju kolonista u novoj sredini imalo je osnivanje seljačkih radnih zadruga koje su, kao i drugi kolonisti, rado prihvatili i kolonisti iz podgoričkog sreza. To je proizilazilo iz više razloga:
Prvo, mnogi kolonisti bili su članovi KPJ i dolaskom u novu sredinu željeli su i dalje da se sprovodi program revolucionarnog preobražaja;
Drugo, želja kolonista da žive združeni kao što su živjeli u svom kraju;
Treće, znatan broj nesposobnih za privređivanje (djeca, starci i invalidi).
Iako je to bio poduhvat koji nije dao željene rezultate, zadruge su i pored svih slabosti imale i određenu ulogu. Naime, u njima su se sticale dobre radne navike, upoznavale osnove poljoprivrede koja je omogućavala veći životni i društveni standard, a samim tim i brže prilagođavanje u novim uslovima. Stoga neumješnost u rukovanju poljoprivrednim mašinama, nepoznavanje agrotehničkih mjera i biljnih kultura, bile su glavni razlozi formiranja poljoprivrednih kurseva. Osim toga u novoj sredini problem je predstavljala i ishrana, jer način ishrane u rodnom kraju nije odgovarao novim uslovima života. To je uslovilo i organizovanje raznih kurseva koji su bili od velike važnosti u sticanju novih navika. Tako je mjesna organizacija AFŽ-a organizovala domaćinske tečajeve za žene kolonista. To su bili tečajevi iz higijene, kuvanja, uređivanja cvjetnih bašta, šivenja i raznih ručnih radova. Ovi tečajevi su se održavali povremeno dugi niz godina.

Zajedničkim snagama

Dolaskom kolonista u pomenuta bačka sela, društveno-politički rad je poprimao šire razmjere. Redovno su se održavali sastanci mjesnih komiteta Partije i drugih društveno-političkih organizacija. Sve društveno-političke organizacije i njihova rukovodstva su nastojali da budu zastupljeni kolonisti svih nacionalnosti kako u rukovodstvu pojedinih organizacija tako i u organima narodne vlasti. To je doprinosilo da ljudi zajedničkim snagama rješavaju probleme razvoja sela i poljoprivrede.
S obzirom da je postojala velika razlika između kolonista i domicilnog stanovništva u kulturi ponašanja, odijevanja, stanovanja, rada i drugim pojedinostima, značajnu ulogu u međusobnom upoznavanju i zbližavanju doseljenika i domicilnog stanovništva imala su kulturno-umjetnička društva. Preko njihovih programa, bioskopskih predstava i čitaonica, podizala se prosvećenost kao i društveno-kulturni život kolonista.
Iako je agrarna kolonizacija bila organizovani vid kretanja stanovništva iz jedne sredine u drugu, zbližavanje nije išlo ni lako ni brzo. Život migranata, agrarnih kolonista, kako kaže Darinka Kostić, predstavljao je „prirodnu eksperimentalnu situaciju” za mijenjanje ustaljenih društvenih oblika života, običaja, normi i navika, odnosno mijenjanje starih i usvajanje novih.

Mješoviti brakovi

Proces društvene transformacije pojedinaca i grupa imao je još složeniju formu u uslovima postojanja etničke različitosti matične i useljeničke sredine. Stoga etničko prilagođavanje kolonista starosjedelačkom stanovništvu spada među primarne procese njihovog života u novoj društvenoj sredini. Ovo je bila uvjek okosnica migrantsko-starosjedelačkih odnosa, naročito kada je riječ o pojedinačnim ili grupnim pomjeranjima stanovništva.
Međusobni odnosi između starosjedilaca Srba i Mađara s jedne strane i kolonista sa druge, brzo su se uspostavljali. Njihovi međuljudski odnosi su se sve više razvijali i dovodili do uzajamnog povjerenja i poštovanja do današnjih vrlo prisnih odnosa. O tome potvrdno govori i anketa sprovedena u Ravnom Selu i Zmajevu (mjestima sa najvećim brojem kolonista iz podgoričkog sreza). Prema anketi ne postoji nikakva diskriminacija ni prema jednoj etničkoj grupi, što pokazuje i broj zastupljenih nacionalnosti sa kojima podgorički kolonisti održavaju prijateljske odnose u susjedstvu i radnom mjestu.
Od 50 anketiranih pojedinaca, petnaestorica imaju Crnogorca za najboljeg prijatelja u susjedstvu, dvanaestorica imaju Srbina, osmorica Mađara, šestorica Hrvata, četvorica Rusina, dvojica Njemca i Ukrajinca i jedan Slovaka.
Međutim, kako u razvijenim sredinama radno mjesto predstavlja sredinu novih komunikacija koje po svojoj važnosti u međuljudskim odnosima prevazilaze susjedske, u našem slučaju za najboljeg prijatelja na radnom mjestu izjasnilo se za Crnogorca 16 kolonista, za Srbina 13, Mađara 8, Hrvata 5, Rusina 4, Makedonca 3 i Slovaka 1 kolonista.
Pored susjedskih odnosa, bliskih veza na radnom mjestu, sklapanje mješovitih brakova predstavlja jednu od determinanti među etničke integracije malih društvenih grupa. „Mješoviti brakovi migranata i nemigranata su najkrupniji korak ka kulturnoj asimilaciji porodične grupe i njenom raskidanju sa tradicionalnim zavičajnim oblicima života jednog ili oba bračna druga”. Stoga komunikativna integracija nastala preko mješovitih brakova ima veliki uticaj na život šire porodice, na karakter susjedskih, a time i međuetničkih odnosa manjih društvenih grupa. U tom smislu potrebno je ukazati na zastupljenost mješovitih brakova migranata, kao indikatora komunikativne integracije, u Zmajevu i Ravnom Selu.
Od 170 ispitanih brakova druge generacije 57 su bili mješoviti.
Mješoviti brakovi gotovo su podjednako zastupljeni i po muškoj i po ženskoj liniji, što predstavlja dokaz obostranog afiniteta. I kod muških i kod ženskih lica najbroniji su brakovi sa licima srpske nacionalnosti. Dakle, srpska nacionalnost je dominantna i po prijateljskoj i po bračnoj vezi. To proizilazi iz tog razloga što Crnogorci imaju najviše istorijsko-kulturne i etničke sličnosti sa Srbima.
Što su kulture određenih društava bliže, to su kulturna i etno-biološka asimilacija lakša i brža. U Zmajevu i Ravnom Selu, srpska nacija je bila dominantna, pa je integracija bila lakša i brža za koloniste iz Crne Gore.
Skoro svi ispitanici druge generacije su zapošljeni i žive u gradu, dok je njihov boravak u selu povremen.

Popunjavanje praznina

I dok su se kolonisti iz podgoričkog sreza prilagođavali uslovima života u novoj sredini, stanovnici pojedinih podgoričkih sela su se prilagođavali na „praznine” nastale ovim iseljavanjem. Međutim mnoge od tih „praznina” popunjavali su kolonisti povratnici u toku 1946 i 1949. godine.
Povratak na svoja imanja u rodnom kraju imali su pravo samo oni kolonisti koji su se povratili do 1.juna 1949.godine. Naime, 1. juna 1948.godine, izašao je Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji u NR Crnoj Gori, prema kome zemlja kolonista prelazi u zemljišni fond u roku od godinu dana od dana stupanja na snagu pomenutog zakona, ukoliko se kolonista ne povrati na svoje staro mjesto.
Kako je pomenuti Zakon stupio na snagu 1.juna 1948.godine to znači da je zemlja kolonista prešla u zemljišni fond već 1.juna 1949.godine. Prema raspoloživim podacima u zemljišni fond NR Crne Gore ušlo je 174 posjeda iz 16 mjesnih narodnih odbora podgoričkog sreza.
Poslije 1.juna 1949.godine niko nije imao pravo povraćaja zemljišnog posjeda, a je bilo više zahtjeva. Tim zahtjevima sud nije mogao udovoljiti, jer nijesu imali pravni osnov.
Agrarna kolonizacija, kao zakonski normirani poduhvat, predstavljala je socijalnu brigu države prema onim bezemljašima koji su dali pozetivan doprinos revoluciji.

Iako je u toku agrarne reforme i kolonizacije podijeljeno dosta zemlje, čime je zadovoljen dio potreba za ublažavanjem prenaseljenosti, to su ustvari bili određeni ustupci koji su omogućili „politički predah” uoči početka ambicioznog programa industrijalizacije”. Taj program će imati velikog odraza na Crnu Goru, a posebno na Podgoricu koja postaje imigracioni centar ruralnog stanovništva Crne Gore.

Na pragu industrijalizacije

Nakon dvogodišnje obnove poslije Drugog svjetskog rata, Jugoslavija je donošenjem Prvog petogodišnjeg plana pristupila formulisanju i realizaciji u osnovi sovjetske koncepcije privrednog razvoja. Industrijalizacija je izabrana kao metoda slamanja stare privredne strukture i pronalaženja novih uporišta razvoja privrede. Kao i SSSR tako je i naša država sprovođenje industrijalizacije imala kao svoju prioritetnu funkciju, a to je značilo da je seljaštvo bilo prinuđeno da prihvati zahtjeve koje nameće “skraćeni put industrijalizacije”. S tim u vezi, polemika između Preobraženskog i Buharina o razvojnom modelu privrede i društva u prelaznom periodu, tj. o odnosu teške industrije, lake industrije i poljoprivrede s jedne i akumulacije kapitala s druge strane je veoma instruktivna za razumijevanje tokova industrijalizacije u zemljama “realno postojećeg socijalizma” pa i u Jugoslaviji.

Naličje jednog lica

Bio je opšte prihvaćeni stav da se industrija mora ubrzano razvijati i to na račun poljoprivrede. Usmjeravanje investicija vršila je država i paradržavne institucije koje su raspolagale državno-partijskom svojinom. Dakle, industrijalizacija je forsirana državnom politikom, a njen razvitak projektovao je i usmjeravao partijski centar sa osloncem na tehnobirokratiji. U tom kontekstu, Preobraženski je uočio dvije suprostavljene snage: na jednoj strani državu, radničku klasu, industriju i grad, a na drugoj strani privatnu svojinu, seljake, zemlju, poljoprivredu i selo. Ovakav stav imao je ozbiljne praktične implikacije i u jugoslovenskim uslovima, tako da je već tokom Prvog petogodišnjeg plana počeo masovni prelazak stanovništva sa sela u industriju i druge djelatnosti.
Iako je politika prinudne kolektivizacije (seljačke radne zadruge po ugledu na kolhoze) relativno kratko trajala, ubrzala je uz druge ekonomske i socijalne okolnosti (agrarna prenaseljenost, infrastrukturna neopremljenost, disparitet cijena između poljoprivrednih i industrijskih proizvoda i dr.) masovno napuštanje sela i poljoprivrede.
S obzirom da ubrzanu industrijalizaciju i deagrarizaciju nije bilo moguće postići samo prinudom, nameće se pitanje na čemu je počivala saglasnost za velika pregnuća.U vezi sa tim veoma su interesantna razmišljanja Vesne Pešić prema kojoj proces industrijalizacije i socijalne mobilizacije nije bio moguć bez zadobijanja “funkcionalnih” vrijednosti koje bi osigurale motivacionu bazu. Funkcionalno i empirijski takvu ulogu imale su, prema Vesni Pešić, nacionalističke i socijalističke ideologije, jer su one imale jaku emocionalnu komponentu i integrativnu karakteristiku neophodnu za pokretanje masa.

Mali među velikima

U sklopu koncepcije jugoslovenskog privrednog razvoja, impliciran je i razvoj privrede Crne Gore, jer njena privreda predstavlja podsistem u velikom sistemu jugoslovenske privrede. Ta povezanost ne znači da su sva kretanja, svi procesi i mjere razvoja jugoslovenske privrede imali isti odraz na razvoj privrede u Crnoj Gori.Različita struktura, različiti uslovi razvoja i stepen privredne razvijenosti, uslovili su da privredni procesi budu znatno drugačiji na prostoru Crne Gore. Te razlike u kretanjima privrednog razvoja proizilazile su ne samo iz nejednakosti privredne razvijenosti, već i zbog kako kaže Risto Vukčević, “ sićušnosti privrede Crne Gore, u odnosu na privredu Jugoslavije, tako da su i mali zahvati i poremećaji snošljiviji i ’amortizovaniji ’u ukupnoj jugoslovenskoj privredi, imali za posledicu pravu uzburkanost u tokovima privrede Crne Gore”. Stoga će i razvoj industrijalizacije imati velikog odraza na selo i poljoprivredu u Crnoj Gori.
Iako se u jugoslovenskim uslovima industrija javlja kao metod smanjenja poljoprivrednog stanovništva i faktor unapređenja poljoprivredne proizvodnje, u početnoj fazi industrijalizacije, poljoprivreda je poslužila kao izvor akumulacije iz koje je finansiran razvoj industrije. Naime, obavezan otkup poljoprivrednih proizvoda, progresivno oporezivanje, agrarna reforma i kolonizacija, obaveze u davanju radne snage i sredstava rada kao i druge mjere, bili su način da se iz poljoprivrede i sela obezbijede početna sredstva za finansiranje industrijalizacije.
Orjentacija na industrijalizaciju i izgradnju infrastrukture, predstavljala je otkrivanje materijalnih resursa i pokretanje ljudskih potencijala.Tako široko započeta izgradnja i postavljanje temelja prve faze industrijalizacije Crne Gore, zahtijevale su veliki broj radne snage, što je dovelo do kretanja stanovništva sa sela u grad, odnosno do transfera poljoprivrednog radnika u industrijskog ili nekog drugog nepoljoprivrednog radnika.
Motivi za transfer poljoprivrednog stanovništva u industriju i druge nepoljoprivredne djelatnosti proizilazile su:
1. Iz egzistencijalne sigurnosti koja je poticala iz ostvarivanja sredstava za život u nepoljoprivrednoj djelatnosti;
2. Socijalne sigurnosti koja se zasnivala na socijalnom i zijskom osiguranju;
3. Mogućnosti školovanja i kulturnog uzdizanja, kao i drugih prednosti koji ima grad u odnosu na selo.
Transfer poljoprivrednog stanovništva u industriju i druge djelatnosti bio je tako izražen da je postotak poljoprivrednog stanovništva u Crnoj Gori opao sa 75,9% u 1948 na 7% u 1991.godini.

Iz sela u grad

Iako je Crna Gora bila sa najvećom agrarnom prenaseljenošću u SFRJ, ubrzan razvoj industrije uslovio je ne samo da dođe do opadanja agrarne prenaseljenosti nego i do deagrarizacije. Taj proces bio je uslovljen viškom radne snage u poljoprivredi i procesom industrijalizacije koji je omogućavao zapošljavanje velikog broja poljoprivrednika u nepoljoprivredi. Tako je u periodu od 1948 do 1953.godine poljoprivredu napustilo 33000 ili u prosjeku 6600 godišnje, a u vremenu od 1971 do 1981.godine 110000 ili u prosjeku 11000 godišnje. Međutim, u periodu od 1981 do 1991.godine taj broj je znatno manji i iznosio je 32000 ili u prosjeku 3200 godišnje.
Bili su to uglavnom kontigenti stanovništva pokrenuti sa planinskih područja, sa individualne poljoprivrede u društvenu privredu (industriju i druge nepoljoprivredne djelatnosti uključujući društvenu poljoprivredu i druge društvene službe).
Poslije 1953.godine napušten je Sovjetski model privrednog razvoja i Jugoslavija je prešla na tzv. samoupravni “decentralizovani” model privrednog razvoja koji je bio obilježen masovnim migracijama na relaciji selo-grad, tj. ubrzanom deagrarizacijom i urbanizacijom.
Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina prošlog vijeka počela je poslednja faza razvoja jugoslovenske privrede. Ta faza je obilježena krizom i raspadom privrednog sistema i jugoslovenske države, što je bilo logična posledica već odavno začetih protivurječenosti. Te protivurječnosti su vremenom narastale i poprimale razmjere koje nijesu mogle biti riješene u okviru postojeće države, jer postojeći sistem nije mogao da stvori snage koje bi ostvarile reformu svih područja društvenog života.

Mjesto pod suncem

Ubrzan razvoj industrije doveo je do diferencijacije središnje regije kao razvijenijeg industrijskog područja u odnosu na sjevernu i južnu regiju Crne Gore. U okviru tog područja stvoreni su najpoznatiji industrijski kompleksi crne i obojene metalurgije, mašinogradnja, elektro, drvna, hemijska, tekstilna i duvanska industrija. U ovoj regiji izrastao je najveći industrijski centar Crne Gore – Podgorica. Razvoju Podgorice kao administrativnom, političkom, privrednom, saobraćajnom, prosvjetno-kulturnom i naučnom centru doprinijeli su prvenstveno prirodni faktori, jer fizičko-geografski procesi, kako ističe Veljko M. Martinović, su značajan činilac,koji presudno djeluje na privredne i druge aktivnosti stanovništva, na formiranje privrednih centara i saobraćajnih veza, a kao prateća pojava dalje utiču na naseljavanje, položaj i veličinu naselja, pa položaj industrijskih i drugih privrednih objekata.
Geografski činioci, posebno reljef, klima i hidrografija su u stvari ono što Podgorici daje prednost u odnosu na ostala mjesta ne samo u Crnoj Gori nego i šire. Naime, Podgorica je locirana u plodnoj Zetskoj ravnici na obalama rijeka Ribnice i Morače, a u neposrednoj blizini Skadarskog jezera. Hidrološki faktori bili su od posebne važnosti za lociranje glavnog grada Crne Gore, jer je sa aspekta bogatstva kako površinskih tako i podzemnih voda imao za razvoj stanovništva neograničene uslove. S obzirom da je na nadmorskoj visini od 44,5m2, i da je udaljena od mora 40km vazdušne linije, to je uticaj Jadrana preko rijeke Bojane i Morače veoma izražen, tako da je Podgorica pod uticajem mediteranske klime, ali zbog planinskog zaleđa u njoj je izražena submediteranska klima koja se odlikuje vrućim i suvim ljetima, blagim i kišovitim zimama.

Saobraćajni centar

Pored geografskih činilaca, posebnu važnost i značaj za razvoj grada predstavljali su elementi društveno-geografske vrste: drumski, željeznički i avionski saobraćaj, njihova gustina i kvalitet mreže. Najveći značaj za ovaj grad imaju željeznička pruga Beograd – Bar i Jadranska magistrala, koje Podgoricu povezuju sa drugim mjestima u zemlji i izvan nje. Od velikog značaja je i aerodrom Golubovci (udaljen 12km od grada) preko koga se održavaju veze sa većim gradovima u zemlji, a u ljetnjoj sezoni i sa mnogim evropskim centrima. Uz to, društveni servisi bili su najviše koncentrisani u Podgorici među kojima društveno-političke, naučne, socijalno-zdravstvene, kulturno-prosvjetne, sportske i druge institucije.
Svi prethodno pomenuti činioci uslovili su da Podgorica bude najznačajnije imigraciono područje u poratnom periodu i pored toga što je Crna Gora u tom periodu predstavljala emigraciono područje. S obzirom da se statistička evidencija o kretanju stanovništva na relaciji selo-grad odnosila uglavnom na nivo ukupnih kretanja stanovništva u Crnoj Gori, može se konstatovati da je intenzitet tih migracija bio različit. Iako su migracije seoskog stanovništva počele odmah poslije II svjetskog rata, sve do 1953.godine broj stanovnika na seoskom području bio je u porastu, što znači da je broj onih što odlaze sa sela znatno manji od prirodnog priraštaja stanovništva na selu. Nakon 1953.godine dolazi do postepenog opadanja seoske populacije što ukazuje na pojačan odliv stanovništva sa sela u grad.
U periodu od 1953. do 1961.godine za Podgoricu su karakteristična veća migraciona kretanja. U tom razdobolju, koji karakteriše razvoj industrije, u Podgoricu se doselilo 64,6% od ukupnog broja doseljenog stanovništva i to u starosnoj dobi od 25 do 49.godina. To stanovništvo bilo je pretežno iz seoskih naselja, jer je ubrzan razvoj industrije pokrenuo veliki kontigent stanovništva sa individualne poljoprivrede u društveni sektor, industriju i tercijarne djelatnosti.

Pokretač razvoja

Iako je industrija u Crnoj Gori počela sa razvojem već u prvim poratnim godinama, Podgorica je svoju industrijsku funkciju počela da dobija od 1960.godine. Tada su počela, značajna ulaganja u rekonstrukciju i izgradnju novih industrijskih objekata. Pored razvoja tekstilne, metalne, hemijske, duvanske i druge industrije, Podgorica je izgradnjom Aluminijskog kombinata 1969.godine postala i najveći centar obojene metalurgije u Crnoj Gori.
Rekonstrukcijom i izgradnjom novih industrijskih objekata povećan je priliv stanovništva tako da je u periodu od 1961. do 1971.godine porast stanovništva prouzrokovan doseljavanjem bio nešto manji (0,5%) od porasta koji pripada prirodnom kretanju.
Pojačan priliv stanovništva izazvan industrijskim razvojem najviše je bio izražen sedamdesetih godina. Tako je 1974.godine u industriji Podgorice bilo zapošljeno 6000 radnika. Te godine Podgorica postaje i univerzitetski grad, što je takođe uticalo na dinamiku doseljavanja. Na to ukazuje i činjenica da je u vremenu od 1971. do 1981.godine broj stanovnika porastao za 34100 ili godišnje 3410 stanovnika. U tom periodu Podgorica je bila glavni sabirni centar u Crnoj Gori, jer 1981.godine grad je imao 95857 stanovnika, odnosno 72,45% stanovnika opštine koja je imala 132290. stanovnika ili 22,66% stanovnika Crne Gore. U poređenju sa drugim republičkim centrima SFRJ, ukupan migracioni saldo bio je najveći u gradu Podgorici i iznosio je 13,22%, dok je ukupni migracioni saldo grada Beograda bio niži i iznosio je 11,44% .

Grad koji brzo raste

Što se tiče učešća gradskog stanovništva podgoričke opštine, evidentno je da je procenat gradskog stanovništva povećan sa 22,72% koliko je bilo u 1948. na 77,5% u 1991.godini. Prema popisu stanovništva iz 1991. prosječni godišnji porast stanovništva u gradu bio je za 228,3 stanovnika veći nego u vangradskom dijelu podgoričke opštine.Povećanje broja stanovnika u gradu u odnosu na opštinu evidentirano je još od 1960.godine odnosno od kada i sam grad postaje industrijski centar Crne Gore.Ta pojava objašnjava se time što je na taj način samo uvećan broj stanovnika grada, a ne opštine.

Brojke koje variraju

Teritorija podgoričke opštine obuhvata dva gradska i 141 seosko naselje u kojima je prema popisu od 1991.godine živjelo 152025 stanovnika. Međutim, broj stanovnika po naseljima varirao je od perioda do perioda. Tako u nekim naseljima broj stanovnika bio je u stalnom padu u drugim je bio u stalnom porastu, a u nekim broj stanovnika bio je u izvjesnim kolebanjima, odnosno iz perioda u period nijesu imala tendenciju stalnog pada, odnosno rasta stanovnika.
Kod 34 naselja ili 23,77% od ukupnog broja naselja podgoričke opštine, izražena je stalna tendencija smanjenja rasta stanovništva. To su naselja kraškog predjela podgoričke opštine u kojima su loši hidrološki i oskudni agrarni uslovi kao faktori ograničavanja razvoja, a time i faktori stalne migracije (unutar optšine kao i van nje), izazivali u njima pravu demografsku eroziju. U selima sa izraženom tendencijom pada rasta stanovništva, broj stanovnika u 1991.godini bio je za 18,7% manji u odnosu na 1948.godinu. Pri tom potrebno je istaći da je u pojedinim selima došlo skoro do potpune depopulacije. Tako u selu Releza (Lješanska Nahija) broj stanovnika se smanjio sa 116 u 1948 na 7 u 1991.godini. Slično je bilo i u drugim lješanskim selima: Lužnica, Gradac i Milati kao i u selu Radovče (Piperi) i selu Cvilin (Kuči).
Od pomenutih naselja znatno veći broj predstavljala su naselja koja nijesu imala stalnu tendenciju pada stanovništva, već su imali blagi porast do šezdesetih ili sedamdesetih godina da bi potom slijedio veći ili manji pad.
Ova naselja čine 43% sela podgoričke opštine. Od toga 66% su ona koja su imala blagi porast stanovništva do šezdesetih godina, nakon čega je slijedio manji ili veći pad, što je bilo uslovljeno sve većim odlivom stanovništva u grad. Naime, Podgorica je šezdesetih godina sve više dobijala industrijsku i tercijarnu funkciju pa je samim tim bila i izraženija potreba za radnom snagom, zbog čega je i došlo do demografske erozije u mnogim selima kraškog predjela podgoričke opštine, Depopulacija u selima podgoričke opštine bila je izražena i sedamdesetih godina kada Podgorica postaje ne samo industrijski već i univerzitetski centar, ali znatno manje u odnosu na šezdesete godine. Ta sela predstavljala su 13% naselja koja nijesu imala stalnu tedenciju pada stanovništva.

Odlasci i povratci

Depopulacija sela nije bila samo posledica brze industrijalizacije koja je apsorbovala radnu snagu podgoričkih sela, već tome je znatno doprinosila i migracija radne snage na privremeni rad u inostranstvu. Osipanje stanovništva na toj osnovi bilo je izraženo u 19% od ukupnog broja naselja koja nijesu imala stalnu tendenciju pada stanovništva. Od tih naselja potrebno je istaći sela: Dučići, Koći i Rudine iz Kuča; Lovka, Pikalji, Selište, Helmica iz Malesije i Cijevna iz Zete.
Osim pomenutih naselja koja predstalvjaju 67% sela podgoričke opštine, zapažaju se još i naselja koja imaju tendenciju rasta stanovništva od kojih su 10,48% sa stalnom tendencijom rasta, a 22,37% naselja sa izvjesnim kolebanjima u rastu broja stanovništva.
Naselja sa izvjesnim kolebanjima predstavljaju sela podgoričke opštine koja čine uglavnom drugu zonu, tj. u kojoj su sela u manjoj udaljenosti od grada. Kod pomenutih sela pad broja stanovnika izražen je pedesetih godina.
To se tumači time što je u tim godinama došlo do migracije seoskog stanovništva prema Podgorici kao i u druge centre. Kasnije sa ekonomskim razvojem i podizanjem životnog standarda u njima, ne samo što je zaustavljena demografska erozija nego je povećan i rast stanovništva. Izuzetak predstavljaju naselja koja su do 1981.imala tedenciju stalnog rasta, a od 1991. izvjestan pad. To su uglavnom naselja gdje je većina albansko stanovništvo koje je početkom devedesetih emigriralo u SAD.
Naselja sa stalnom tedencijom rasta broja stanovnika čine dva gradska i 12 seoskih naselja. To su dakle gradska i prigradska naselja kao i sela plodne Zetske ravnice.
Rast broja stanovnika ovih naselja u najvećoj mjeri uslovljen je doseljavanjem. Usljed doseljavanja zabilježen je rast stanovništva ne samo u naseljima sa minimalnim procentima poljoprivrednog stanovništva kao što su Podgorica, Tuzi, Velje Brdo, Donji Kokoti, već i u naseljima sa većim procentom poljoprivrednog stanovništva: Omerbožovići, Golubovci, Mojanovići i dr.
Naselja sa tedencijom pada stanovništva predstavljala su 67% naselja podgoričke opštine čija je populacija bila uglavnom usmjerena na grad Podgoricu i njegovu prigradsku zonu. Tako, prema popisu 1961.godine sa seoskog područja podgoričke opštine u gradu i njegovoj okolini nastanjeno je 12630 stanovnika ili 42% od ukupnog broja doseljenika. Međutim, 1971.godine taj broj se povećavao na 15512 ili 32,9%, a 1981.godine evidentirano je 17806 stanovnika ili 27,1% a 1991.god. 16837 ili 23,8 od ukupnog broja doseljenika . Stoga, preseljavanjem stanovništva iz sela podgoričke opštine u grad, učinjeno je da gradsko stanovništvo u periodu 1961-1991. godine znatno brže raste od stanovništva podgoričke opštine u cjelini.

Dolasci s raznih strana

Podgorica je bila privlačna i za populaciju drugih opština Crne Gore kao i ostalih republika i pokrajina. Prema popisu stanovništva 1961. godine, broj doseljenika iz drugih opština bio je znatno manji od broja doseljenika, sa područja podgoričke opštine i iznosio je 10265 ili 35% od ukupnog broja doseljenika. Popis iz 1971.godine pokazuje da se broj doseljenika iz drugih opština povećao za više od 6% i iznosio je 19644 ili 41,8%, da bi 1981.godine taj procenat bio 49,9% ili 32986, a 1991.godine 53,2% ili 37532 doseljenika .
Znatan priliv stanovništva bio je iz drugih republika i pokrajina što potvrđuju popisi stanovništva 1961, 1971, 1981 i 1991.god. Popis iz 1961. godine ukazuje da je tada bilo 5861. doseljenika ili 20% od ukupnog broja doseljenika. Taj broj, prema popisu iz 1971.godine se skoro udvostručio i iznosio je 11069 ili 23,9%. U 1981.godini broj doseljenika povećao se na 14141 ili 21,9%, a 1991.godine 15175 ili 21,5%.
Nije bio ni zanemarljiv broj doseljenika iz inostranstva. U 1961.godini iz inodstranstva doselilo se 557 ili 1,1%, a 1981.godine 674 ili 1%.

Rezultati jedne ankete

S obzirom na činjenicu da su migraciona kretanja, naročito migracije selo grad, nedovoljno obuhvaćene statističkom evidencijom, te da se iz tih podataka ne mogu sagledati pravci i obim seljenja stanovništva, pristupili smo anketnom ispitivanju migracija na području podgoričke opštine. Metodom slučajnog uzorka, ispitivanjem je bilo obuhvaćeno 1000 porodica u Podgorici. Iako sprovedena ankete nije mogla dati posve tačne podatke o stvarnom stanju na terenu, ipak su time date određene indikacije do kojih se nije moglo doći na osnovu raspoloživih statističkih podataka, jer postojeća statistička metodologija nije mogla pružiti podatke o unutrašnjim migracijama.
Od 1000 tretiranih porodica 684 ili 68,4% su doseljeničke, a 316 ili 31,6% su domicilne. Iako su anketom obuhvaćene 684 doseljeničke porodice, ipak se tretiraju 531, dakle one koje su se doselile u posmatranom periodu, odnosno od 1945-1991.godine. Međutim, 153 porodice ne pripadaju posmatranom periodu, odnosno od 1945 do 1991.godine. Od 531 porodice 86 ili 16,19% su iz podgoričke opštine, 359 ili 67,60% su iz drugih opština Crne Gore, a 86 ili 16,19% iz ostalih jugoslovenskih republika.
Što se tiče podgoričke opštine, mehaničkih kretanja stanovništva bilo je najviše iz planinskog i kraškog dijela opštine gdje su egzistencijalni uslovi veoma teški. To su uglavnom Ljevorečani 16,27%, Kuči 16,27, Liješnjani 10,46%, Piperi 9,30 i Bratonožići 5,81%. Nije zanemarljiv ni broj doseljenika iz prigradskih sela 18,60%) kao ni iz plodne zetske ravnice gdje se “kult zemlje” sve više potiskuje “kultom radnog odnosa” kao i željom za kulturnim uzdizanjem i usavršavanjem.

Najviše iz Kolašina

Hronološki posmatrano, priliv stanovništva postaje vidan šezdesetih, da bi već sedamdesetih bio najizraženiji. Objašnjenje za to dato je u samoj činjenici da je Podgorica u to vrijeme postala najveći centar obojene metalurgije u Crnoj Gori, čime je stvorena veća potreba za radnom snagom, a koja je dovela do većeg priliva stanovništva sa područja podgoričke opštine. Da je Podgorica kao industrijski cenatr bila privlačna i za naeselja iz drugih crnogorskih opština potvrđeno je i ovim istraživanjima. Naime, od 531 doseljeničke porodice 359 su iz 14 crnogorskih opština (Bar, Berane, Bijelo Polje, Cetinje, Danilovgrad, Kolašin, Mojkovac, Nikšić, Plav, Plužine, Pljevlja, Rožaje, Šavnik i Žabljak). Od pomenutih opština najizraženija mehanička kretanja stanovništva bila su iz manje razvijenih opština sjeverne i srednje regije Crne Gore. Od opština sjeverne regije najviše doseljenika prema rezultatima istraživanja evidentirano je iz kolаšinske opštine 16,99%, bjelopoljske 13,09%, pljevaljske 7,52% i beranske 5,29%. U odnosu na ukupan broj doseljenika iz Crne Gore, kolаšinska opština imala je 13,70, bjelopoljska 10,56%, pljevaljska 6% i beranska 4,26% iseljenika.
Iz srednje regije priliv doseljenika u Podgoricu bio je najveći sa područja podgoričke opštine. U odnosu na ukupan broj doseljenika iz Crne Gore taj procenat je iznosio 19,32%. Poslije podgoričke opštine je danilovgradska sa 13,48%, zatim cetinjska sa 10,33% i nikšićka opština sa 6,29%.
Za razliku od sjeverne i srednje regije, iz primorske regije nije bilo zapaženih migracionih pomjeranja stanovništva prema Podgorici, osim barske opštine čija naselja iz planinskog zaleđa gravitiraju Podgorici. Otuda priliv stanovništva barske opštine u Podgoricu je vidan i iznosi 4,26% u odnosu na broj doseljenika iz Crne Gore. Ali pored odliva stanovništva barska opština kao i ostale primorske opštine (Ulcinj, Budva, Tivat, Kotor i Herceg Novi) ima pozitivan migracioni saldo, pa s obzirom na to primorska regija predstavlja imigraciono područje u kojem sve opštine osim Tivat i Ulcinj imaju visok procenat doseljeničkog stanovništva (Budva 57%, Herceg Novi 54%, Bar 51% i Kotor 50%) ali ne i ispred Podgorice kao opštinskog centra.
Priliv stanovništva iz pomenutih crnogorskih opština nije bio zapažen do šezdesetih godina. Od tada migraciona kretanja postaju intezivnija, da bi već sedamdesetih bila izraženija, što se može tumačiti razvojem Podgorice, kao industrijskog centra koji je sve više apsorbovao radnu snagu. Potvrdu za to nalazimo u činjenici da je od 359 anketiranih lica, iz 14 crnogorskih opština, 196 ili 44% bilo sa stalnim zapošljenjem u sekundarnoj djelatnosti.

Za poslom i školom

Prema rezultatima istraživanja glavna “vrela” radne snage poticala su iz privredno-nerazvijenih krajeva. Stoga, dominantni činioci za prostorno pokretanje stanovništva bili su posao i školovanje. Tako od 445 ispitanika pomenutih crnogorskih opština 240 ili 53,93% ispitanika kao razlog doseljenja istakli su posao, a 117 ili 26% lično školovanje i školovanje djece.
Prostorna pomjeranja stanovništva prema Podgorici bila su izražena i iz centara privredno-razvijenih opština. Kod ispitanika tih opština glavni činioci nijesu bili posao već želja za boljim standardom, kulturnim uzdizanjem i korišćenjem uslova življenja koja pruža veći centar. Od ukupnog broja ispitanika (445) iz navedenih crnogorskih opština, 34 ili 7,63% doseljenika kao razlog doseljavanja u Podgoricu bila je želja za boljim standardom i kulturnim uzdizanjem.
Iako većina doseljenika u Podgorici čini stanovništvo sa teritorije Crne Gore, ipak potrebno je osvrnuti se na doseljenike iz drugih jugoslovenskih republika (BIH, Hrvatska, Makedonija, Slovenija) kako bi se uvidjeli motivi, pravci i obim migracije. Iz analize podataka o migracionom kretanju stanovništva iz drugih republika, proizilazi da je, od 76 porocica koliko je bilo obuhvaćeno ovim istraživanjem iz BIH u Podgoricu doselilo 9,30%, Slovenije 4,65% i Srbije 76,74%. Objašnjenje za ovakvu razliku u broju doseljenika iz Srbije i drugih republika najbolje daje odgovor o faktorima preseljenja ispitanika. Naime, od 86 ispitanika, 34,88% preselilo se u Podgoricu radi zapošljenja. Za povratak u rodni kraj, kao razlog preseljenja izjasnilo se 14% ispitanika. Od toga iz Srbije bilo je 12,79%.

Povratak u zavičaj

Objašnjenje za ovako visok procenat proizilazi otuda što su mnogi iz podgoričke opštine odlazili u Srbiju radi školovanja, a potom u mjestu školovanja zasnivali radni odnos i porodicu, da bi kada bi im se ukazala prilika vraćali u rodni kraj. Neki su to uspijavali da ostvare prije zasnivanja, a neki po zasnivanju porodice. Nakon formiranja porodice i sa dužim radnim stažom preselilo se 17,44% ispitanika. Želja za povratkom u rodni kraj bila je izražena kada je Podgorica izrastala ne samo u industrijski već zdravstveni, obrazovni i kulturni cenatr. U prilog tome stoji i činjenica da je najviše doseljenika iz Srbije bilo polovinom i krajem sedamdesetih godina.
Jedan od faktora koji je uticao na znatnu imigracionu pokretljivost stanovništva je profesionalna mobilnost stanovništva jednog dijela populacije, tako da je iz Srbije u Podgoricu zbog službenog premještaja doselilo 12,79% od ukupnog broja ispitanika. Na prostornu pokretljivost uticale su takođe i bračne migracije 11,62%, kao i položaj i podneblje grada Podgorice sa 5,81%.
S obzirom da je najveći broj doseljenika bio iz Srbije, potrebno je istaći i to da je postojala velika razlika u broju doseljenika iz uže Srbije i pokrajina. Najviše doseljenika bilo je iz uže Srbije 55,81%, zatim Kosova 17,44% a najmanje iz Vojvodine 3,48%. Ta razlika je proizilazila prvenstveno iz razloga što je ranije iz Crne Gore bio najviši priliv stanovništva na prostore uže Srbije i Kosova.

Između granica

Pri analizi kretanja stanovništva prema Podgorici potrebno je ukazati na demografsku strukturu po atributivnim obilježjima odnosno po biološkim, obrazovnim, ekonomskim, bračnim, porodičnim i etničkim karakteristikama. Kada je riječ o demografskoj strukturi onda svakako prioritet pripada biološkom obilježju, jer na njemu počivaju mnoga druga obilježja: obrazovna, ekonomska, bračna i druga obilježja. S obzirom da se biološko obilježje odnosi prvenstvno na starosnu i spolnu strukturu, to je od posebnog značaja pri analizi migracionih kretanja stanovništva. U našem konkretnom slučaju donja starosna granica doseljenika iznosi 18, a gornja 49 godina. Prema ispitivanjima u periodu od 1953-1961.godine starosna granica se kretala od 25-49 godina sa 64,6% od ukupnog broja doseljenika u Podgorici. To su uglavnom bili doseljenici iz seoskih naselja, koje je ubrzan razvoj industrije pokrenuo sa individualne poljoprivrede u industriju, koja je po potrebi apsorbovala ljude različite starosne dobi. Međutim, šezdesetih i sedamdesetih godina sve je više bilo onih koji su se doseljavali u Podgoricu radi školovanja i nakon toga ostajali kao stalni stanovnici Podgorice. Prema našoj anketi takvih je bilo preko 15%. Sa tim se donja starosna granica sa 25 godina promijenila na 18 godina starosti.
Sagledavajući spolnu strukturu doseljenika u Podgorici, pokazalo se da je zastupljenost žena u odnosu na muškarce minimalna. Taj odnos je disproporcionalan. Posmatrano prema godinama doseljenja odnos se mijenja od kraja četrdesetih do kraja sedamdesetih i početkom osamdesetih godina. Izraženo u proporciji, do kraja četrdesetih taj odnos je bio 1:5, pedesetih 1:15, šezdesetih 1:16, da bi do kraja sedamdesetih odnos bio manji i iznosio 1:10. Ovako mala zastupljenost žena proizašla je otuda što se anketa odnosila samo na porodice, pa su anketne listove popunjavale isključivo žene koje su se doselile u Podgoricu zbog udaje. Dakle anketom nijesu bile obuhvaćene one žene koje su došle kao samice, a takvih žena je bio veći procenat s obzirom da je priliv tog dijela populacije bio izražen prvenstvno zbog školovanja.
Što se tiče doseljenika iz drugih jugoslovenskih republika taj odnos je bio drugačiji, a broj žena u odnosu na broj muškaraca bio je proporcionalniji. Posmatrano prema godinama doseljenja taj odnos se kretao 1:6 pedesetih do 1:2 početkom osamdesetih godina. Ovakav odnos broja žena u odnosu na broj muškaraca uslovljen je time što je iz drugih jugoslovenskih republika bio manji priliv muškaraca u odnosu na priliv muškaraca iz Crne Gore, a ne zbog povećanja broja žena.

Trbuhom za poslom

Kada se govori o obrazovnim karakteristikama, onda se prvenstveno misli na pismenost i školsku spremu. S obzirom da ovim tretmanom ispitanika nijesu obuhvaćeni nepismeni, opredijelili smo se za obilježje školska sprema, kao obuhvatniji i suptilniji pokazatelj obrazovnih karakteristika i obrazovnog nivoa ispitanika. Na osnovu dobijenih podataka struktura doseljenika prema školskoj spremi bila je sljedeća: od 445 ispitanika koji su doselili iz unutrašnjosti Crne Gore, sa osnovnom školom bilo je 34 ili 7,65%, sa VKV 161 ili 36,17%, srednjom 149 ili 33,48%, višom 11 ili 2,47%, fakultetom i drugim visokim školama 20,22%. Prema tome, najbrojniji su bili oni sa nižim obrazovanjem. Tako visoka mobilnost lica sa nižim obrazovanjem bila je uslovljena industrijskim razvojem sedamdesetih godina. Uz to, zapažen je broj doseljenika sa visokim obrazovanje, ali takva zastupljenost nije uslovljena samo razvojem industrije, već i zbog sve većeg priliva mladih koji su sedamdesetih završili fakultet, a potom stupili u radni odnos i postali stalni stanovnici Podgorice radeći u sektoru usluga.
Kod doseljenja iz drugih jugoslovenskih republika najmobilniji su bili oni sa visokim obrazovanjem 46,51% zatim sa VKV 32,55%, srednjom 18,60% i osnovnom 2,32%. Takva zastupljenost stanovnika sa visokim obrazovanjem bila je uslovljena povratkom u rodni kraj onih lica koja su ranije odlazila u drugu sredinu radi sticanja visokog obrazovanja, kao i onih visokih činovnika koji su dobili službeni premještaj.

Veliki broj oficira

Pri tom, potrebno je istaći i činjenicu da je kod svih obrazovnih profila glavni razlog doseljenja bio posao. Tako, od ukupnog broja lica koji su se doselili iz unutrašnjosti Crne Gore sa osnovnim obrazovanjem, doselilo se radi posla 85,18%, sa srednjim 62,30% i sa visokim obrazovanjem 48,75%.
Kod doseljenika iz drugih jugoslovenskih republika radi posla najviše su se doselili oni sa srednjom školom i to 80% od ukupnog broja doseljenika, a sa visokim obrazovanjem bilo je zastupljeno 15,15. Sa osnovnom školom je zanemarljivo mali broj doseljenika.
Jednu od značajnih karakteristika ekonomskog obilježja predstavlja činjenica da li su osobe privredno aktivne ili nijesu. Kod podgoričkih imigranata ona se odnosi na aktivna i izdržavana lica u aktivnoj dobi. Kod 531 porodice sa 2440 članova, 204 ili 8,36% su izdržavana lica u aktivnoj dobi. Od toga 4,95 su domaćice, a 3,40% njihova djeca u radnoj dobi. Broj izdržavanih članova u odnosu na porodicu bio je sledeći. Sa jednim izdržavanim članom bila je 131 porodica ili 24,67%, sa dva člana 8 ili 1,50%, sa tri 3 ili 0,56% i sa četiri člana 5 porodica ili 0,94% od ukupnog broja porodica. Kod porodica sa jednim izdržavanim članom u 21-oj porodici ili 22,78% bile su domaćice, što potvrđuje konstatacija da je veliki priliv stanovnika sa sela koji su bili nižeg obrazovanja.
Druga značajna karakteristika ekonomskog obilježja predstavlja zanimanje doseljenih lica. Kod 531 ispitanika data je lepeza od 37 zanimanja. Iz te lepeze među deset najzastupljenijih zanimanja su trgovci 46 ili 10,33%, nekvalifikovani radnici 34 ili 7,64%, ugostiteljski radnici 33 ili 7,41%, vozači 31 ili 6,96%, mehaničari 24 ili 5,39%, metalostrugari 22 ili 4,94%, elektrotehničari 21 ili 4,71%, pravnici 20 ili 4,49%, ekonomisti 20 ili 4,49% i mašinski tehničari 19 ili 4,26%.
Kod migranata iz drugih jugoslovenskih republika, nominacija i brojnost zanimanja su skoro isti, ali zastupljenost pojedinih zanimanja je drugačija. U deset najzastupljenijih zanimanja, najbrojniji su bili oficiri, a ostala zanimanja su djelimično ujednačena. Takva zastupljenost oficirskog kadra posljedica je službenog premještaja koji je jako izražen u vojsci.

Podjela prema djelatnostima

Za razliku od zanimanja koja su individualno svojstvo, djelatnost se određuje prema preduzeću i ustanovi u kojoj lice radi. S obzirom na to, u analizi doseljenih lica pristupili smo klasifikaciji na primarne, sekundarne i tercijalne, a u dihotomnoj podjeli na proizvodne i neproizvodne kao i na djelatnosti manuelnog i intelektualnog karaktera.
Pri analizi strukture doseljenika prema djelatnosti potrebno je istaći da je proces industrijalizacije veoma uticao na tendencije u pogledu strukture po djelatnostima. Kao rezultat te tedencije je povećanje broja doseljenika u sekundarnoj djelatnosti sa 8,53% (koliko je bilo pedesetih) na 28,98% početkom osamdesetih. Iz analize podataka veoma je vidno da se povećava udio u tercijarnoj djelatnosti sa 8,93% (rezultati iz pedesetih godina) na 19,32% početkom osamdesetih, što je posledica razvoja uslužnih djelatnosti. Za razliku od sekundarne i tercijarne udio u primarnoj djelatnosti je minoran, jer prioritet u razvoju bio je dat industriji kao grani privrede koja je svojim razvojem trebala da omogući primarne i tercijarne djelatnosti.
Analogno tome, vidan je porast u proizvodnoj djelatnosti (55%) u odnosu na neproizvodnu (45%). Najznačajnije učešće doseljenika u proizvodnoj djelatnosti bilo je sedamdesetih godina 29,88%. Tako učešće bilo je uslovljeno izraženijim učešćem doseljenika u sekundarnoj djelatnosti, što je, opet imalo za posljedicu povećano učešće u manuelnoj djelatnosti. To je naročito bilo izraženo sedamdesetih godina 28,98%. Međutim, bio je vidan porast i u intelektualnoj djelatnosti. Od zanemarljivih 0,89% (koliko je bilo pedesetih) poraslo je na 11,46% sedamdesetih godina.

Nostalgija za zavičajem

Takav porast bio je posljedica povećanog učešća doseljenika sa visokim obrazovanjem u tercijalnoj 13,25% i u sekundarnoj djelatnosti 6,74%. Kada je riječ o obrazovnoj strukturi u okviru djelatnosti, potrebno je naglasiti da je u sva tri oblika djelatnosti najzastupljenije srednje obrazovanje i to: u primarnoj 57,14%, sekundarnoj 50,84% i u tercijarnoj djelatnosti 57,53%, a zatim visoko obrazovanje osim u primarnoj djelatnosti.
U cilju dokazivanja hipoteze u karakteru migracija potrebno je ukazati na razloge doseljenja u sklopu djelatnosti. Naime, posao, kao jedan od razloga migracionih pomjeranja prema Podgorici, dominantan je u sva tri oblika djelatnosti: u primarnoj 100%, sekundarnoj 53,78% i u tercijalnoj 52,5%.
Kod dihotomne podjele na manuelna i intelektualna zanimanja zastupljenost već istaknutog razloga je znatno drugačija. Kod manuelnih zanimanja ta zastupljenost je 72,30%, a kod intelektualnih 44,44%.
Ovi podaci potvrđuju da je na selu bilo veoma mnogo nekvalifikovane radne snage, a do čijeg apsorbovanja je došlo razvojem industrije i drugih grana privrede.
Pri analizi doseljenika prema djelatnostima, potrebno je istaći da je vršen poseban tretman doseljenika iz unutrašnjosti Crne Gore u odnosu na imigrante iz drugih jugoslovenskih republika. Takav tretman uslovljen je određenim razlikama koje se ogledaju u sljedećem:

Proizvodne i neproizvodne djelatnosti

Kod podjela djelatnosti na primarne, sekundarne i tercijarne, doseljenici iz Crne Gore bili su više zastupljeni u sekundarnoj 53,48%, a samim tim i u proizvodnoj djelatnosti 55%. S obzirom da je ovaj sektor privrede apsorbovao radnu snagu sa nižim stepenom obrazovanja, odnosno sa onim stepenom koji je bio dominantan na seoskom području odakle je crpljena radna snaga, zastupljenost u sekundarnoj djelatnosti je bila izraženija. Za razliku od njih imigranti iz drugih jugoslovenskih republika bili su izraženije zastupljeni u tercijarnoj, odnosno u neproizvodnoj djelatnosti sa 53,48%. Takva zastupljenost u tercijarnoj djelatnosti proizašla je iz veće zastupljenosti intelektualaca koji su predstavljali najbrojniji dio imigranata.
Visok procenat intelektualaca uticao je i na strukturu uzročnosti migracione pokretljivosti prema Podgorici. Poslije zapošljenja, koje je kao motiv dominatno i kod doseljenika iz Crne Gore, povratak u rodni kraj je jedan od vidnih razloga doseljenja. Kao što je već rečeno u prethodnom tekstu, veliki broj Podgoričana je završavao studije u drugim centrima izvan Crne Gore. Zbog nostalgije za rodnim krajem oni su se vraćali kada im se za to ukazivala prilika. Prema ovom istraživanju zbog rodnog kraja preselilo se 17,44% od ukupnog broja doseljenika iz drugih jugoslovenskih republika.

I udaja razlog

Jedan od važnih činilaca koji bitno utiču na unutrašnju imigracionu pokretljivost stanovništva je sklapanje braka. Naime, dok je većina stanovnika sela dolazila u grad radi posla, ne mali broj žena dolazio je u grad udajom. One su zajedno sa doseljenicima iz sela obrazovale glavne tokove unutrašnjih migracija na području podgoričke opštine. Prema rezultatima anketnog istraživanja do 70-tih godina bio je neznatan broj doseljenika žena, da bi se 70-tih godina znatno povećao, što se može objasniti sve većom obuhvaćenošću ženskog stanovništva u srednjim i višim školama, kao i fakultetima, a samim tim i njihovom angažovanošću u privrednim i društvenim aktivnostima.

Sagledavajući bračnu strukturu pokazalo se da od 531 ispitanika, koliko je bilo obuhvaćeno uzorkom, 306 doseljenika ili 57,62% zasnovalo je porodicu nakon doseljenja u Podgoricu od čega su 17% bile žene i to 2,28% iz podgoričke opštine, 10,45% iz crnogorskih opština i 4,24% iz drugih jugoslovenskih republika. U znatnom manjem broju bili su oni koji su zasnovali brak prije doseljenja u Podgoricu. Takvih je bilo 225 ili 42,37%.
Iz navedenih podataka može se zaključiti da su “bračne migracije” bile vidne, a naročito iz drugih crnogorskih opština. U vezi sa ovim potrebno je istaći da su ispitivanjem bili obuhvaćeni razvedeni i razvedene, udovci i udovice, ali taj broj je bio zanemarljivo mali (razveden 1, razvedene 2, udovca 2 i udovice 2).
Kod porodične strukture prema podacima dobijenim ovim ispitivanjem proizilazi da su najbrojnije porodice sa troje (30,69%) i dvoje (29,19%). Sa 25,04% zastupjene su porodice sa četvoro djece, dok su sa najmanjim procentom od 8,85% zastupljene porodice sa jednim djetetom.
Navedeni podaci kao i starosna dob ispitanika ukazuju na to da su kod većine doseljenika iz Crne Gore izraženi elementi patrijahalne svijesti koji se ogledaju kod formiranja porodica. Ta svijest naročito je izražena kod radničkih porodica, što ne znači da nije prisutna i kod drugih, ali u znatno manjoj mjeri.
Da bi se izvršio uvid u pravac i obim prostornog kretanja pripadnika određenih narodnosti i etničkih grupa, potrebno je bilo ukazati i na nacionalnu strukturu migranata. Na osnovu podataka dobijenih ovim ispitivanjem pokazalo se da je Podgorica nacionalno heterogena. U toj nacionalnoj heterogenosti Crnogorci su najviše bili zastupljeni tj. sa 72%, zatim slijede Srbi 19%, Muslimani 3,57%, Jugosloveni 3%, Albanci 1,88% i Hrvati 0,18%.
Visok procenat zastupljenosti crnogorske nacionalnosti bio je odraz velikog priliva stanovništva sa teritorije Crne Gore u kojoj je prema popisu 1991.godine bilo 61,86% Crnogoraca. Iako mali procenat Srba u Crnoj Gori (9,34% prema popisu od 1991. godine) prema rezultatima ovog istraživanja, Srba imigranata bilo je 19% što se može tumačiti prilivom stanovništva iz Srbije.

Posljedice jedne seobe

Mali priliv Muslimana (3,57) bio je ispod očekivanja s obzirom da 14,57% Muslimana živi na teritoriji Crne Gore. Razlog za to nije u populacionoj inertnosti već u usmjerenosti u druge republike (Sarajevo-BIH) i inostranstvo (Istanbul-Turska). Procenat ostalih nacionalnosti je mali pa se može smatrati irelevantnim.
Na određenom stupnju ekonomskog razvoja koji se karakterisao ograničenim mogućnsotima zapošljavanja u nepoljoprivrednim djelatnostima, uslove za egzistenciju seosko stanovništvo je obezbjeđivalo isključivo u okviru gazdinstva, bez obzira na ograničenost dohodovnih mogućnosti za zadovoljavanje životnih potreba. Sa ekonomskim razvojem koji je otvarao proces jačeg diferenciranja privrednih djelatnosti javlja se potreba za radnom snagom koja se nalazila na gazdinstvima i koja je zbog slabih proizvodnih mogućnosti i niskog dohotka bila spremna da ga napusti u onom obimu koji je zavisio od mogućnosti njihovog prihvatanja. Potreba za radnom snagom bila je naročito izražena u procesu industrijalizacije sa kojom i započinje narušavanje homogenosti klasičnog seoskog domaćistva. Stoga je transformacija seoskog domaćinstva bila uslovljena jačinom uticaja spoljnjeg faktora u kojem je bio najznačajniji industrijski razvoj. Ova pojava se počela snažnije ispoljavati u Crnoj Gori pedesetih godina DžDž vijeka. Tada, u stvari, započinje proces migracionog kretanja sa sela u grad. Taj proces, kao što je i ranije rečeno, bio je naročito izražen na području podgoričke opštine, a imao je za posljedice mnoge i raznolike probleme, koji se s jedne strane javljaju u selima, a s druge u gradu.

Demografska erozija sela

Seoska područja, te rezervoare radne snage, postepeno je napuštao sve veći broj za rad sposobnih mladih ljudi koji su se zapošljavalu u industriji. To pojačano uključivanje sela u proces industrijalizacije, dovelo je do pojave depopulacije, odnosno smanjenja ukupnog i poljoprivrednog stanovništva, a u pojedinim mjestima i do prave demografske erozije. U prilog tome govori i anketa o mjestima življenja roditelja anketiranih migranata koji su se doselili iz Crne Gore. Prema rezultatima istraživanja od 531 ispitanika 30% čine roditelji koji sami borave na selu, od kojih većina ima problem iskorišćavanja zemljišnih površina koje im pripadaju, kao i njihovo zbrinjavanje. U znatno manjem broju 9% su oni koji na selu žive u zajednici sa svojom djecom.
Posmatrano u cjelini klasično seosko domaćinstvo se postepeno transformiše u domaćinstvo “otvorenog tipa” koje sve više poprima pozitivnosti savremenih društveno-ekonomskih kretanja koja vode smanjenju razlika na relaciji selo-grad. To se prvenstveno ogleda u promjeni socijalno-ekonomske strukture stanovništva, proširenju materijalne baze, povećanju dohotka domaćinstva, promjeni agrotehničkih mjera, proizvodnoj orjentaciji gazdinstava, izgradnji infrastrukture, mogućnosti školovanja djece i sl. Sve te promjene bile su posljedica snažne industrijalizacije, a njen uticaj naročito je vidan na području Zetske ravnice na kojoj je standard seljaka, prije inudustrijalizacije bio približno isti standardu seljaka iz kraških predjela. Zbog teških uslova egzistencije sa tog područja bila je veoma izražena migracija stanovnika. Međutim, brza industrijalizacija pokrenula je mnoge pozitivne procese u pojoprivredi, tako da je ne samo zaustavljena migracija stanovništva nego je u mnogim selima Zetske ravnice zabilježen pozitivni migracioni saldo.

Teškoće adaptacije

Dok na selima permanentno opada broj stanovnika usljed iseljavanja, u gradu Podgorici se u sve većoj mjeri povećava broj doseljenika. S obzirom da su doseljavanjem obuhvaćene različite kategorije stanovništva, stvaraju se i razne potrebe gradskog stanovništva, počev od potreba za radnim mjestima, stanovima, predškolskim, školskim i zdravstvenim institucijama do veće infrastrukture u cjelini.
Prelaskom u grad u sekundarne ili neke druge djelatnosti, migranti su mijenjali ne samo svoju ekonomsku već i socijalnu i kulturnu sredinu, svoje navike i običaje što je predstavljalo veliku teškoću pri adaptaciji na gradski način života, a naročito veliki problem predstavljalo je stambeno pitanje. U rješavanju tog pitanja mnogi su pristupili bespravnoj gradnji koja je dovela do formiranja divljih naselja u kojima neki objekti nijesu zadovoljavali ni elementarne uslove stanovanja. Oni koji nijesu bili u mogućnosti da pristupe individualnoj gradnji iznajmljivali su vrlo neuslovne stanove u kojima bi stanovali po 10 i više godina, da bi nakon toga dobijali društveni stan sa stanarskim pravom korišćenja. Tako, na osnovu istraživanja od 531 porodice 47% bili su nosioci stanarskog prava od kojih 36% su imali konforan stan. Privatnih kuća bilo je 38% od kojih je 60% bilo neuslovno. Iznajmljenih stanova bilo je 15% među kojima je bilo zanemarljivo mali broj udobnih stanova.
Nepovoljni stambeni uslovi imali su štetne posledice po zdravlje doseljenika. Na to ukazuje i činjenica prema kojoj je od 531 doseljeničke porodice bilo i 17% porodica koje su imale jednog ili više bolesnih članova od plućnih, infektivnih ili nekih drugih oboljenja izazvanih lošim uslovima stanovanja. Na zdravstveno stanje doseljenika u velikoj mjeri uticale su i teškoće u prilagođavanju na nove poslove i gradski način života. Proces prilagođavanja naročito je bio težak za žene koje su se ranije bavile poslovima u domaćinstvu, kao i za one muškarce koji su se isključivo bavili poljoprivrednim radovima. S obzirom da su se na selu porodice povezivale ne samo rodbinskim nego i susjedskim vezama, doseljenici su lakše podnosili prelazak iz seoske u gradsku sredinu ako su sa njima dolazili rođaci i susjedi. Ta pojava je toliko prisutna da u Podgorici postoje cijela naselja ljudi iz istog kraja.

Promjena ponašanja

Dolaskom u grad, došljaci su sa sobom donosili elemente svoje kulture, a s obzirom da je njihov priliv bio veliki, to je proces ruralizacije, tj. proces širenja ruralnog stanovništva i njegovog načina života u urbanoj sredini bio znatno izražen. Ta ruralizacija se manifestovala prvenstveno u kulturi ponašanja, rada, stanovanja, odijevanja i sl.
Vremenom većina došljaka je mijenjala stare navike i prihvatala nove obrasce ponašanja. Na to ukazuju i podaci dobijeni anketiranjem lica koja su se doselila sa prostora Crne Gore u Podgoricu. Prema tim podacima od 531 ispitanika po pitanju navike izjasnilo se 371 ili 70%. Od toga 83,28% promijenilo je stare oblike ponašanja. Posmatrano prema stepenu obrazovanja, stare forme ponašanja zamijenilo je novim 47% intelektualaca, 69% sa srednjom i 72% sa osnovnim stepenom obrazovanja. Navedeni podaci ukazuju na to da sa većim stepenom obrazovanja raste i procenat onih sa starim navikama i obratno. Prema tome u prihvatanju novih obrazaca ponašanja najbrojniji su bili ispitanici sa osnovnim, a slijedili su ih oni sa srednjim stepenom obrazovanja, a je bio visok i procenat intelektualaca. Ko su ti intelektualci? To su uglavnom oni koji su se doselili zbog sticanja visokog obrazovanja, pa su uporedo sa tim prihvatili i nove obrasce ponašanja.
U odnosu na nacionalnu pripadnost, stare forme ponašanja, zamijenili su novim 73% pripadnika srpske nacionalnosti 54% crnogorske i 59,57% pripadnika ostalih nacionalnosti. Iz navedenih podataka proizilazi da su pripadnici srpske nacionalnosti znatno fleksibilniji u odnosu na crnogorsku i druge nacionalnosti koje su više odane tradiciji.

Urbanizacija sela

Antipod ruralizacije grada predstavlja urbanizacija sela koja je takođe posljedica industrijalizacije. Naime, svi migranti koji su u burnoj industrijalizaciji napustili svoja matična sela, povremeno se vraćaju na svoja imanja koja su u suvlasništvu sa članovima porodice koji su ostali da žive na selu ili su to imanja u njihovom vlasništvu. Ti povremeni ili sezonski migranti iz grada nekoliko puta godišnje ili češće, vikendom, dolaze na svoje imanje radi odmora, obrade imanja, obnove ili izgradnje kuće i sl.
Izgradnjom seoske infrastrukture i podizanjem modernih kuća sa sanitarnim i drugim uređajima, seoska naselja sve više postaju urbanistički uređena naselja, a ljudi koji žive u njima poprimaju nove obrasce ponašanja i rada od ljudi iz grada koji dolaze na selo turizma ili privređivanja radi. Uz to seoski turizam sve više postaje navika i potreba ljudi iz grada, a samim tim sve više se prenose mnoge tekovine i navike gradskog života. U kolikom obimu je ta pojava izražena u Podgorici pokazuju i podaci dobijeni na osnovu ankete.

Od 194 ispitanika njih 105 ili 54% ide na selo, 69 ili 35% na more, 20 ili 10% na planinu.Od toga njih 17% idu svakog vikenda, 23% više puta mjesečno i 7% samo godišnje. Što se tiče odlazaka na selo oni su prvenstveno zbog privređivanja, dok su odlasci na more i planinu bili zbog odmora i rekreacije.
Gledano prema stepenu obrazovanja na selo najviše idu srednjoškolci, a na more i planinu intelektualci. Međutim, znatan broj intelektualaca ide na selo njih 28%. To su uglavnom intelektualci čiji roditelji žive i rade na selu.
Dakle, migraciona kretanja stanovništva grad-selo su veoma izražena. Takvoj mobilnosti gradskog stanovništva znatno je doprinijela i efikasna saobraćajna povezanost Podgorice sa drugim crnogorskim mjestima. Moderni saobraćaj i širenje urbanizacije seoskih područja dovode sve više do povećanja rastojanja između radnog mjesta i mjesta stanovanja, tako da je sve više onih koji putuju sa sela na posao, a odlazak stanovništva sa sela u grad poprima tendenciju pada. Tako, smanjivanjem razlika između sela i grada omogućiće ne samo zaustavljanje migracije seoskog stanovništva, već će biti stvorena mogućnost prelaska gradskog stanovništva u seoska naselja.

Dnevne i povremene migracije

Izgradnja i modernizacija magistralnih i regionalnih puteva, željezničkih pruga i aerodroma u Crnoj Gori, predstavljala je “osovinu” razvoja koja je bila od posebnog značaja za mnoge centre u Crnoj Gori, a naročito za Podgoricu koja je na toj “osovini” postala i najveća imigraciona atrakcija u Republici. Novi razvojni procesi omogućili su da se mreža magistralnih i regionalnih puteva upotpuni izgradnjom lokalnih puteva od kojih su mnogi asfaltirani. U tom pogledu neke opštine su učinile krupan korak, a naročito podgorička opština koja je izgradila čitavu mrežu asfaltiranih puteva. Slično je bilo u danilovgradskoj, nikšićkoj i barskoj opštini (dijelovi koji gravitiraju podgoričkoj opštini). To je dovelo ne samo do revitalizacije seoskih naselja nego i do povećanja udaljenosti mjesta stanovanja od radnog mjesta i mjesta školovanja, te do povećanja broja dnevnih i povremenih migranata. Modernizacijom puteva, veliki broj zaposlenih lica, studenata i đaka, svakodnevno je putovao od mjesta boravka do Podgorice. Ali, oni nijesu bili samo sa područja podgoričke opštine već iz sela drugih susjednih opština (Bar, Danilovgrad, Cetinje i Nikšić), kao i opštinskih centara (Nikšić, Danilovgrad i Cetinje). Osim toga, bio je i znatan broj radnika i studenata koji su svakodnevno putovali iz Podgorice u neki od opštinskih centara (Cetinje, Danilovgrad i Nikšić).
Na osnovu podataka dobijenih tretiranjem tri grupe ispitanika (radnici, studenti, đaci) proizilazi da je svakodnevno putovalo od mjesta boravka do Podgorice 46% radnika, 37% studenata i 55% đaka. O migraciji đaka potvrđuje i činjenica da je u Školskom centru za turizam, ugostiteljstvo i trgovinu, putovalo preko 60% đaka.

Selo, more i planina

Zbog nepostojanja potpune statističke evidencije o dnevnim migracijama ne može se govoriti ni o približno tačnom broju migranata, mаda frekvencija putnika u dnevnom gradskom, željezničkom i vazdušnom saobraćaju daje određene indikacije o obimu i pravcima dnevnih migracija. Stoga smo pojašnjenja radi, uzeli 1991. god. kao posljednju godinu posmatranja date pojave. Naime, prosječna dnevna frekvencija putnika u gradskom saobraćaju iznosila je 23619 putnika. Od toga je najviše bilo na liniji Gornja Gorica-Konik i Stara Varoš-Zlatica. U prigradskom saobraćaju dnevna frekvencija putnika bila je 22122 sa izraženom frekvencijom na liniji Podgorica – Bijelo Polje (Zeta) i Podgorica – Mataguži. U međugradskom saobraćaju broj otpremljenih putnika iznosio je 1540 dnevno od kojih 50% se odnosilo na linije Podgorica – Nikšić i Podgorica – Cetinje. Izraženija frekvencija na ovim linijama bila je uslovljena razlozima o kojima je već rečeno u predhodnom tekstu. Od pomenutih linija veće frekvencije postojale su samo u ljetnoj sezoni na linijama: Podgorica – primorski gradovi zbog usmjerenosti velikog broja Podgoričana na jednodnevni boravak na moru.
Povećana frekvencija putnika u toku ljeta bila je i na željeznici mаda je i prosječna frekvencija u toku godine zapažena. Prema statističkim podacima ona je iznosila 2320 putnika dnevno.
U vazdušnom saobrćaju sezonske oscilacije nijesu bile tako izražene. U prosjeku dnevna frekfencija putnika otpremljenih iz Podgorice bila je 547. Ako se uz sve ovo doda i broj onih lica koja putuju automobilima (broj registrovanih automobila u Podgorici u 1992.god. bilo je 58142), može se konstatovati da je dnevna mobilnost stanovništva podgoričke opštine veoma izražena. Ta mobilnost, a naročito na relaciji selo – grad od posebnog je značaja jer dnevni migranti ne samo što doprinose održavanju sela već i njegovom stalnom unapređivanju. Unapređivanjem sela smanjuje se broj stalnih migranata sa sela u grad, a povećava broj povremenih migranata iz grada na selo. Prema nekim podacima, broj stalnih dnevnih migranata u podgoričkoj opštini je 4074, od čega 549 je iz gradskih, a 3525 iz ostalih naselja.

Turistički tokovi

Razvojem saobraćaja Podgorica se uključila u osnovne turističke tokove. Dobra saobraćajna povezanost sa drugim mjestima u zemlji i inostranstvu u toku turističke sezone ukazuje na njen izvanredan tranzitno turistički položaj. Pored tranzitnog turizma koji je bio izrazit za ovaj grad, postajao je lovni i izletnički turizam. Da je Podgorica imala svoju turističku funkciju govori i podatak prema kojem je u 1971 god. bilo 74114 posjetilaca, 99471 noćenje. Narednih godina broj posjetilaca je rastao tako da je 1981.god. broj posjetilaca porastao na 89455, a broj noćenja na 134213. U 1991 god. taj broj se znatno smanjio zbog ratne situacije u okruženju tako da je broj posjetilaca iznosio 42018, a broj noćenja 94132. S obzirom da turizam sve više postaje potreba čovjeka iz grada, sve više je bilo onih koji su odlazili vikendom na selo, ne samo privređivanja radi, nego i radi odmora. Da je to tako potvrđuje i anketa gdje su od 194 ispitanika, na selo odlazili radi privređivanja 20,61%, odmora i privređivanja 30,92% i rekreacije 2,57%. Od svih anketiranih, radi privređivanja, ispitanici su najmanje odlazili na planinu 1,54%, a radi odmora i rekreacije 3%.
S obzirom na stepen obrazovanja i broj članova porodice, prema podacima ankete, na selo su najčešće odlazili ispitanici sa nižim stepenom obrazovanja i većim brojem članova porodice, a na more i planinu oni sa visokim stepenom obrazovanja i manjim brojem članova porodice.
Prema tome, u Podgorici je, a naročito ljeti dolazilo do vidnog demografskog pražnjenja, kojem je znatno doprinosila blizina mora i atraktivnih planina, sa čijih padina se doselio veći broj stanovnika Podgorice.
Postavši univerzitetski centar, Podgorica je postala sve privlačnija za studentsku populaciju, pa je njihov priliv iz drugih crnogorskih opština bio sve veći, tako da je već u 1991.godini u Podgorici boravilo u studentskom domu 2060 studenata iz drugih crnogorskih opština. S obzirom na to, povremene migracije studentske populacije bile su izražene u zimskom i ljetnjem raspustu, a odlazak preko vikenda bio je znatan jedino kod omladine iz susjednih opština (Cetinje, Danilovgrad, Nikšić, Kolašin i primorski gradovi).
Povremene migracije srednjoškolske omladine nijesu bile tako izražene jer priliv srednjoškolaca iz drugih crnogorskih opština nije bio veliki. Prema podacima u 1991. godini u đačkom domu u Podgorici boravilo je 465 učenika, što ne znači da ih nije bilo i u privatnom smještaju.

Sezonski radnici

Sezonske migracije stanovništva pored već pomenutih faktora, u znatnoj mjeri uslovio je i razvoj poljoprivrede. Locirana u Zetskoj ravnici, Podgorica je znatno razvila i poljoprivredu pa je time zadobila i poljoprivrednu funkciju. Naime, u neposrednoj blizini grada podignute su prostrane plantaže bresaka i vinove loze. Na tim plantažama pored stalno upošljenih radnika angažovani su i sezonski radnici koji su uglavnom bili iz Srbije (Kosovo i Metohija), a dijelom iz Crne Gore (Pljevlja, Bijelo Polje, Berane i Nikšić). Broj radnika mijenjao se iz godine u godinu odnosno sa proširivanjem plantaža povećavao se i broj radnika. Tako je u 1991 godini kada je na plantaži grožđa od 130558030 čokota loze (prinos od 22908 tona) radilo je na rezidbi, navodnjavanju i berbi preko 2000 sezonskih radnika. Radnici su angažovani po određenim grupama od januara do oktobra. Nakon obavljenih radova radnici su se vraćali u mjesto boravka.
Stalno naseljavanje i širenje međunarodnih migracija imaju sve veći značaj u politici i regulativi na globalnom, regionalnom i nacionalnom planu.

Pravna regulativa

Pravna regulativa u vezi sa međunarodnim migracijama odnosi se na utvrđivanje prava i obaveza svih subjekata koji učestvuju u migracionim procesima (migranti, zemlja imigracije i emigracije) kao i na zaštitu migranata pravnim i drugim instrumentima.
U normativnom regulisanju migracija najviše pažnje posvećeno je zaštiti radnika migranata.
Međunarodna regulativa u okviru Ujedinjenih nacija išla je preko pojedinih aspekata međunarodnih seoba stanovništva radi zapošljavanja do neposrednih akata kojima se pravno regulišu položaj i zaštita migranata i zaštita prava čovjeka i ljudskog dostojanstva radnika migranata i članova njihove porodice.
Ujedinjene nacije su prvenstveno nastojale da u okviru konvencija, rezolucija i deklaracija o zaštiti posebnih ljudskih prava obezbijede neka osnovna prava migranata. Međutim, ubrzo se pokazalo da opšte odredbe o pravima čovjeka ne mogu riješiti narasle probleme radnika migranata. Stoga su za kratko vrijeme Ekonomski i Socijalni savjet Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, Komisija za prava čovjeka i druge komisije donijeli više rezolucija koje se odnose na radnike migrante i članove njihovih porodica. Time je, pored ostalog, upućena poruka vladama zemalja imigracije da usvoje mjere o normalizaciji porodičnog života migranata, omogućavanjem spajanja porodica, kao i mjere za očuvanje njihovog nacionalnog i kulturnog integriteta. Sve ove rezolucije ostale su samo kao uopšteni poziv vladama zemalja prijema migranata. Zbog toga se u Ujedinjenim nacijama došlo do konvencije, globalnog karaktera i koja bi sa važećim konvencijama MOR iz ove oblasti, obezbijedile međunarodno-pravnu osnovu za zaštitu radnih i drugih prava migranata i članova njihovih porodica.

Zaštita na globalnom planu

Višegodišnji rad na konvenciji Ujedinjenih nacija o zaštiti prava migranata i članova njihovih porodica završen je 1990.god. čime je napravljen krupan korak u regulisanju prava migranata na globalnom planu. Međutim, potrebno je istaći da se u ovom dokumentu, po prvi put, pominju potrebne kategorije radnika migranata (sezonski, pogranični, radnik na specifičnim poslovima i sl.) kao i pojam regularnog i neregularnog statusa radnika migranata.
Ovom konvencijom zagarantovana je ravnopravnost u pogledu uživanja osnovnih ljudskih prava svih migranata i članova njihovih porodica, bez razlike po bilo kom osnovu i bez obzira da li su u regularnom ili neregularnom statusu. No Konvencijom su zagarantovana i posebna prava, ali za migrante u regularnom statusu, koja se odnose na ostvarivanje jednakog tretmana sa domaćim građanima i pravima po osnovu rada i učešćem u javnom životu zemlje zapošljenja, kao i u pogledu nekih prava koja iziskuju njihove specifične potrebe u oblasti i informisanja obrazovanja, kulture itd.
Sve do donošenja ovog dokumenta, najznačajnija akta univerzalnog značaja, donesena u okviru Ujedinjenih nacija, bila su konvencija i preporuke Međunarodne organizacije rada. Prva konvencija MOR-a donesena je 1925.godine, a odnosila se na obezbjeđivanje jednakosti stranih radnika. Od tada do danas doneseno je 20 konvencija od kojih su pet posvećene zaštiti stranih radnika i njihovom izjednačavanju sa domaćim. Ostale konvencije sadrže specijalne odredbe o stranim radnicima.

Za jednak tretman

Akti opšte prirode koje je ratifikovala i Jugoslavija su: Konvencija 88 iz 1948.godine o organizaciji službe zapošljavanja; Konvencija br.111 iz 1958. o nediskriminaciji u pogledu zapošljavanja i zanimanja i Konvencija br. 143 iz 1975. koja se odnosi na suzbijanje neregularnih migracija i zloupotreba u vezi sa njima i na unapređenja jednakog tretmana migranata i domaćih državljana. Ova poslednja konvencija je, u stvari, najvažniji dokument MOR-a u ovoj oblasti. Njegova važnost je prvenstveno u tome što je načelo jednakog tretmana proširio na sve značajne oblasti života i rada migranata i njihovih porodica.
Pitanjima migranata bave se i druge organizacije Ujedinjenih nacija kao što su UNESKO i Svjetska zdravstvena organizacija. Ovom problematikom bave se i Međunarodna organizacija za migracije (osnovana 1951) kao i pojedine međunarodne nevladine organizacije (Međunarodni savez porodičnih organizacija, Federacija socijalnih radnika, Međunarodna konferencija pravnika i sl.).
Bavljenje ovom problematikom od strane ovih organizacija ima za cilj povezivanje nacionalnih organizacija i prenošenja iskustva u namjeri unapređenja položaja radnika migranata u ovim oblastima gdje se bije bitka za progres u svjetskim razmjerama.
Stalno povećanje broja migranata u pojedinim regionima svijeta, a naročito u Zapadnoj Evropi, pokrenuo je regionalne organizacije i zajednice u definisanju zajedničkih principa migracione politike i u međunacionalnom normativom regulisanju zapošljavanja i položaja migranata.
Politička koordinacija i izgradnja pravne regulative o zapošljavanju i statusu migranata započele su usvajanjem akata o osnivanju Savjeta Evrope 1949.godine i Evropske ekonomske zajednice 1957. godine.
“Ugovorom o osnivanju Evropske ekonomske zajednice, u dijelu koji se odnosi na migracije, predviđeno je postepeno ostvarivanje pune slobode kretanja, nastanjivanja i ravnopravnog zapošljavanja radnika svih zemalja članica na čitavoj teritoriji zajednice”. Pri tom radnici migranti iz trećih zemalja nijesu obuhvaćeni pravom na slobodu kretanja i ravnopravnost zapošljavanja.
Kao u dokumentima Evropske ekonomske zajednice, odnosno Evropske unije, i u dokumentima Savjeta Evrope veoma je izražen duh regionalizma i zaštite tržišta rada zemalja članica od pritiska radne snage iz trećih zemalja.

Načelo jednakog tretmana

Isti princip u tom pogledu pripremila je Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (osnovana 1961.) kod koje nema obavezujućih pravnih akata, nego pitanja iz domena migracija razrađena u odlukama, rezolucijama i preporukama.
Pojavom Konferencija za evropsku bezbjednost i saradnju (Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju) došlo je do narušavanja podjela koje je uspostavio ekonomski i politički regionalizam.
Helsinška konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (1975) posvetila je određenu pažnju migracijama radne snage i donijela više zaključaka i preporuka u tom pogledu. Jedan broj načela o migracijama iz završnog akta Helsinške konferencije prihvaćen je u skoro svim multilateralnim i bilateralnim ugovorima o migracijama. To, u stvari, predstavlja nastojanje “da kretanja radnika migranata budu organizovana sporazumom između zainteresovanih zemalja i da im se obezbijedi jednakost kretanja sa domaćim radnicima u pogledu uslova zapošljavanja, rada i socijalnog osiguranja; da se radnicima migrantima i članovima njihovih porodica pruže zadovoljavajući uslovi života, naročito u pogledu stanovanja; da im se omogući stručno obrazovanje i dr.

Bilateralni sporazumi

Iako nema pravno obavezujući karakter, ovaj akt predstavlja značajan dokument u oblasti međunarodnih migracija.
Kada se govori o migracijama radne snage, potrebno je ukazati i na bilateralne sporazume, kao vrstu međunarodnog sporazumijevanja.
“Međudržavni sporazumi koji regulišu zapošljavanje sadrže odredbe o tri grupe pitanja: o uslovima i postupku regrutovanja zapošljavanja, o radno-pravnom položaju radnika za vrijeme rada u zemlji prijema; odredbe o ciljevima zaključivanja sporazuma i odredbe procesnog karaktera”.
U svim ovim ugovorima, načelo jednakog tretmana je glavno načelo, koje garantuje radnicima emigrantima jednak tretman po pitanju uslova rada, prava i dužnosti po osnovu rada kakav imaju radnici u zemljama sa kojima su zaključeni međudržavni ugovori.
Bilateralni sporazumi o specijalnom osiguranju, takođe, garantuju radnicima migrantima jednak tretman i jednaka prava iz socijalnog osiguranja kakva imaju radnici zemalja sa kojima su zaključeni ugovori.
Radno i socijalno zakonodavstvo zemalja imigracije, načelno ne pravi razliku između domaćeg radnika i radnika migranta u pravima iz radnog odnosa. Međutim, od načela jednakog tretmana ima značajnih odstupanja, jer položaj radnika migranata pored zakonskih propisa uređuju i brojni dopunski pravni izvori koji uslovljavaju ili ograničavaju zakonom propisana prava.

Principi jugoslovenske politike

Iako međunarodne organizacije u okviru svojih pravno obavezujućih akata obuhvataju i opšte principe koji treba da budu sastavni dio nacionalnog zekonodavstva, kod većine zemalja imigracije to u praksi nije potvrđeno, jer pitanja međunarodnih migracija regulišu nacionalnim propisima, saglasno principima njihove migracione politike.
Osnovni principi jugoslovenske politike spoljnih migracija determinisani su sredinom šezdesetih godina XX vijeka, tj. u vrijeme kada su bili izraženiji odlasci jugoslovenskih građana na rad u inostranstvo. Kao osnovni principi migracione politike postavljeni su:
– Princip privremenosti migracija;
– Princip organizovanog zapošljavanja;
– Princip zaštite građana za vrijeme rada i boravka u zemljama imigracije;
– Princip očuvanja veze sa domovinom i stvaranje uslova za povratak i uključivanje u privredni i društveni razvoj.
Ovi principi bili su polazište u nacionalnom zakonodavstvu, a korišćeni su i kao osnova za zaključivanje bilateralnih sporazuma i za učešće na međunarodnim skupovima.
Kada su sa masovnim odlascima jugoslovenskih građana (početak sedamdesetih godina) počeli da se ispoljavaju i određeni negativni efekti migracija (produžavanja boravka radnika migranata, odliv deficitarnih kadrova, odlazak vojnih obveznika i sl.) pristupilo se jednoj potpunijoj migracionoj politici, čijim tretmanom je obuhvaćen čitav migracioni ciklus (odlazak radnika i boravak migranata u zemlji imigracije, kao i povratak radnika migranata sa rada u inostranstvu i njihova reintegracija).
Podsticaj u daljoj razradi jugoslovenske migracione politike predstavlja ustavni amandman XXXI iz 1971. godine, kojim se obavezuju savezni organi za sprovođenje saveznih zakona u oblasti zapošljavanja i zaštite jugoslovenskih građana u inostranstvu. U vezi sa tim, 1972. godine donesen je i prvi normativni akt – Zakon o posredovanju pri zapošljavanju građana u inostranstvu. Ovim zakonom regulisana su određena pitanja zapošljavanja u inostranstvu. U samo dva člana odredaba regulisano je da se posredovanje u zapošljavanju jugoslovenskih građana u inostranstvu mogu baviti samo organizacije za zapošljavanje i da oglašavanje ponuda stranih poslodavaca mogu vršiti samo organizacije u svojim ili drugim glasilima.
Naredne 1973. godine, jugoslovenska migraciona politika dobila je jedan neposredni normativni izraz u Zakonu o osnovnim uslovima za privremeno zapošljavanje i zaštitu jugoslovenskih građana na radu u inostranstvu. Za razliku od zakona o posredovanju pri zapošljavanju jugoslovenskih građana u inostranstvu, ovaj zakon ima veći obim uređivanja, kako po pitanju ovlašćenja organa za posredovanje u zapošljavanju, tako i po pitanju korišćenja prava iz oblasti rada u inostranstvu.
U tom smislu znatno veći obim uređivanja sadrži Zakon o zaštiti građana SFRJ, na privremenom radu u inostranstvu, donesen 1980. godine.

Sporazum kao zaštita

Ovim zakonom se uređuje zaštita građana na privremenom radu u inostranstvu utvrđivanjem uslova pod kojima im se može posredovati pri zapošljavanju, kao i uređivanjem oblika zaštite i prava koja se građanima obezbjeđuju za vrijeme privremenog rada u inostranstvu i utvrđivanjem prava i dužnosti organa društveno-političkih zajednica i samoupravnih organizacija i zajednica u vezi sa sprovođenjem zaštite i povratkom građana privremeno zapošljenih u inostranstvu.
U okviru ovog zakona, pod odlaskom građana na privremeni rad u inostranstvo podrazumijeva se upućivanje radnika od strane organizacije udruženog rada radi obavljanja privrednih i drugih djelatnosti, kao i radi ostvarivanja naučne prosvjetno-kulturne i tehničke saradnje SFRJ sa drugim državama.
Građanima koji odlaze na privremeni rad u inostranstvu radi zapošljavanja kod stranih poslodavaca obezbjeđuje se zaštita u skladu sa čl.9. ovog Zakona, kao i druga prava iz rada i po osnovu rada što ih imaju radnici državljani države u kojoj su građani zapošljeni u skladu sa međunarodnim ugovorima.
U cilju sprovođenja zaštite građana na privremenom radu u inostranstvu, savezni organi uprave i savezne organizacije u okviru svog djelokruga vrše poslove u vezi sa zaključivanjem i sprovođenjem međunarodnih i drugih ugovora. U tom smislu, savezni organi uprave i savezne organizacije, sarađuju sa nadležnim organima, republikama i autonomnim pokrajinama, sa samoupravnim interesnim zajednicama, drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i društveno-političkim organizacijama.

Sa osam zemalja

Samoupravne interesne zajednice u oblasti zapošljavanja, zijskog osiguranja i zdravstva, vaspitanja i obrazovanja, dječje i socijalne zaštite vrše u skladu sa zakonom, međunarodnim ugovorom i samoupravnim opštim aktom, poslove u vezi sa sprovođenjem zaštite građana na privremenom radu u inostranstvu.
U cilju regulisanja zapošljavanja i socijalnog osiguranja građana u zemljama imigracije, Jugoslavija je pored donošenja unutrašnjih propisa, zaključila i mnoge bilateralne sporazume. Zaključivanje i praćenje primjene ovih sporazuma vršio je Savezni sekretarijat za rad i socijalnu politiku.
Sporazum o zapošljavanju, Jugoslavija je zaključila sa osam zemalja: Austrijom i Francuskom 1965, Švedskom 1966, SR Njemačkom 1968, Belgijom, Holandijom, Luksemburgom i Australijom 1970.godine. S obzirom da su zaključivani u vrijeme velike potražnje radne snage i intezivnih migracionih kretanja iz Jugoslavije, ovi sporazumi su regulisali postupak zapošljavanja i elementarnu jednakost radnika migranata sa domaćim radnicima u pogledu radnog odnosa, zaštite na radu pred sudovima u slučaju radnog spora i sl. Iako su ovi sporazumi bili nedovoljni za rješavanje brojnih problema radnika migranata, ipak su oni dali formalno-pravni osnov za relativno povoljan tretman radnika migranata na radu i omogućili druga prava koja se odnose na društveno okupljanje kulturne zabave, sportske aktivnosti, organizovanje nastave za djecu i informisanje na maternjem jeziku. Ovi sporazumi omogućili su i uspostavljanje saradnje u oblasti povratka i reintegracije jugoslovenskih radnika.
Zapošljavanje u zemljama sa kojima nijesu bili zaključeni međudržavni sporazumi, obezbjeđivao je po osnovu opštih ugovora, koje je zaključivao Savezni biro za poslove zapošljavanja sa inostranim poslovnim asocijacijama ili poslodavcima. Takvih ugovora je do sada zaključeno 35.

Trbuhom za poslom

Kada se govori o obrazovnim karakteristikama, onda se prvenstveno misli na pismenost i školsku spremu. S obzirom da ovim tretmanom ispitanika nijesu obuhvaćeni nepismeni, opredijelili smo se za obilježje školska sprema, kao obuhvatniji i suptilniji pokazatelj obrazovnih karakteristika i obrazovnog nivoa ispitanika. Na osnovu dobijenih podataka struktura doseljenika prema školskoj spremi bila je sljedeća: od 445 ispitanika koji su doselili iz unutrašnjosti Crne Gore, sa osnovnom školom bilo je 34 ili 7,65%, sa VKV 161 ili 36,17%, srednjom 149 ili 33,48%, višom 11 ili 2,47%, fakultetom i drugim visokim školama 20,22%. Prema tome, najbrojniji su bili oni sa nižim obrazovanjem. Tako visoka mobilnost lica sa nižim obrazovanjem bila je uslovljena industrijskim razvojem sedamdesetih godina. Uz to, zapažen je broj doseljenika sa visokim obrazovanje, ali takva zastupljenost nije uslovljena samo razvojem industrije, već i zbog sve većeg priliva mladih koji su sedamdesetih završili fakultet, a potom stupili u radni odnos i postali stalni stanovnici Podgorice radeći u sektoru usluga.
Kod doseljenja iz drugih jugoslovenskih republika najmobilniji su bili oni sa visokim obrazovanjem 46,51% zatim sa VKV 32,55%, srednjom 18,60% i osnovnom 2,32%. Takva zastupljenost stanovnika sa visokim obrazovanjem bila je uslovljena povratkom u rodni kraj onih lica koja su ranije odlazila u drugu sredinu radi sticanja visokog obrazovanja, kao i onih visokih činovnika koji su dobili službeni premještaj.

Veliki broj oficira

Pri tom, potrebno je istaći i činjenicu da je kod svih obrazovnih profila glavni razlog doseljenja bio posao. Tako, od ukupnog broja lica koji su se doselili iz unutrašnjosti Crne Gore sa osnovnim obrazovanjem, doselilo se radi posla 85,18%, sa srednjim 62,30% i sa visokim obrazovanjem 48,75%.
Kod doseljenika iz drugih jugoslovenskih republika radi posla najviše su se doselili oni sa srednjom školom i to 80% od ukupnog broja doseljenika, a sa visokim obrazovanjem bilo je zastupljeno 15,15. Sa osnovnom školom je zanemarljivo mali broj doseljenika.
Jednu od značajnih karakteristika ekonomskog obilježja predstavlja činjenica da li su osobe privredno aktivne ili nijesu. Kod podgoričkih imigranata ona se odnosi na aktivna i izdržavana lica u aktivnoj dobi. Kod 531 porodice sa 2440 članova, 204 ili 8,36% su izdržavana lica u aktivnoj dobi. Od toga 4,95 su domaćice, a 3,40% njihova djeca u radnoj dobi. Broj izdržavanih članova u odnosu na porodicu bio je sledeći. Sa jednim izdržavanim članom bila je 131 porodica ili 24,67%, sa dva člana 8 ili 1,50%, sa tri 3 ili 0,56% i sa četiri člana 5 porodica ili 0,94% od ukupnog broja porodica. Kod porodica sa jednim izdržavanim članom u 21-oj porodici ili 22,78% bile su domaćice, što potvrđuje konstatacija da je veliki priliv stanovnika sa sela koji su bili nižeg obrazovanja.
Druga značajna karakteristika ekonomskog obilježja predstavlja zanimanje doseljenih lica. Kod 531 ispitanika data je lepeza od 37 zanimanja. Iz te lepeze među deset najzastupljenijih zanimanja su trgovci 46 ili 10,33%, nekvalifikovani radnici 34 ili 7,64%, ugostiteljski radnici 33 ili 7,41%, vozači 31 ili 6,96%, mehaničari 24 ili 5,39%, metalostrugari 22 ili 4,94%, elektrotehničari 21 ili 4,71%, pravnici 20 ili 4,49%, ekonomisti 20 ili 4,49% i mašinski tehničari 19 ili 4,26%.
Kod migranata iz drugih jugoslovenskih republika, nominacija i brojnost zanimanja su skoro isti, ali zastupljenost pojedinih zanimanja je drugačija. U deset najzastupljenijih zanimanja, najbrojniji su bili oficiri, a ostala zanimanja su djelimično ujednačena. Takva zastupljenost oficirskog kadra posljedica je službenog premještaja koji je jako izražen u vojsci.

Podjela prema djelatnostima

Za razliku od zanimanja koja su individualno svojstvo, djelatnost se određuje prema preduzeću i ustanovi u kojoj lice radi. S obzirom na to, u analizi doseljenih lica pristupili smo klasifikaciji na primarne, sekundarne i tercijalne, a u dihotomnoj podjeli na proizvodne i neproizvodne kao i na djelatnosti manuelnog i intelektualnog karaktera.
Pri analizi strukture doseljenika prema djelatnosti potrebno je istaći da je proces industrijalizacije veoma uticao na tendencije u pogledu strukture po djelatnostima. Kao rezultat te tedencije je povećanje broja doseljenika u sekundarnoj djelatnosti sa 8,53% (koliko je bilo pedesetih) na 28,98% početkom osamdesetih. Iz analize podataka veoma je vidno da se povećava udio u tercijarnoj djelatnosti sa 8,93% (rezultati iz pedesetih godina) na 19,32% početkom osamdesetih, što je posledica razvoja uslužnih djelatnosti. Za razliku od sekundarne i tercijarne udio u primarnoj djelatnosti je minoran, jer prioritet u razvoju bio je dat industriji kao grani privrede koja je svojim razvojem trebala da omogući primarne i tercijarne djelatnosti.
Analogno tome, vidan je porast u proizvodnoj djelatnosti (55%) u odnosu na neproizvodnu (45%). Najznačajnije učešće doseljenika u proizvodnoj djelatnosti bilo je sedamdesetih godina 29,88%. Tako učešće bilo je uslovljeno izraženijim učešćem doseljenika u sekundarnoj djelatnosti, što je, opet imalo za posljedicu povećano učešće u manuelnoj djelatnosti. To je naročito bilo izraženo sedamdesetih godina 28,98%. Međutim, bio je vidan porast i u intelektualnoj djelatnosti. Od zanemarljivih 0,89% (koliko je bilo pedesetih) poraslo je na 11,46% sedamdesetih godina.

Nostalgija za zavičajem

Takav porast bio je posljedica povećanog učešća doseljenika sa visokim obrazovanjem u tercijalnoj 13,25% i u sekundarnoj djelatnosti 6,74%. Kada je riječ o obrazovnoj strukturi u okviru djelatnosti, potrebno je naglasiti da je u sva tri oblika djelatnosti najzastupljenije srednje obrazovanje i to: u primarnoj 57,14%, sekundarnoj 50,84% i u tercijarnoj djelatnosti 57,53%, a zatim visoko obrazovanje osim u primarnoj djelatnosti.
U cilju dokazivanja hipoteze u karakteru migracija potrebno je ukazati na razloge doseljenja u sklopu djelatnosti. Naime, posao, kao jedan od razloga migracionih pomjeranja prema Podgorici, dominantan je u sva tri oblika djelatnosti: u primarnoj 100%, sekundarnoj 53,78% i u tercijalnoj 52,5%.
Kod dihotomne podjele na manuelna i intelektualna zanimanja zastupljenost već istaknutog razloga je znatno drugačija. Kod manuelnih zanimanja ta zastupljenost je 72,30%, a kod intelektualnih 44,44%.
Ovi podaci potvrđuju da je na selu bilo veoma mnogo nekvalifikovane radne snage, a do čijeg apsorbovanja je došlo razvojem industrije i drugih grana privrede.
Pri analizi doseljenika prema djelatnostima, potrebno je istaći da je vršen poseban tretman doseljenika iz unutrašnjosti Crne Gore u odnosu na imigrante iz drugih jugoslovenskih republika. Takav tretman uslovljen je određenim razlikama koje se ogledaju u sljedećem:

Proizvodne i neproizvodne djelatnosti

Kod podjela djelatnosti na primarne, sekundarne i tercijarne, doseljenici iz Crne Gore bili su više zastupljeni u sekundarnoj 53,48%, a samim tim i u proizvodnoj djelatnosti 55%. S obzirom da je ovaj sektor privrede apsorbovao radnu snagu sa nižim stepenom obrazovanja, odnosno sa onim stepenom koji je bio dominantan na seoskom području odakle je crpljena radna snaga, zastupljenost u sekundarnoj djelatnosti je bila izraženija. Za razliku od njih imigranti iz drugih jugoslovenskih republika bili su izraženije zastupljeni u tercijarnoj, odnosno u neproizvodnoj djelatnosti sa 53,48%. Takva zastupljenost u tercijarnoj djelatnosti proizašla je iz veće zastupljenosti intelektualaca koji su predstavljali najbrojniji dio imigranata.
Visok procenat intelektualaca uticao je i na strukturu uzročnosti migracione pokretljivosti prema Podgorici. Poslije zapošljenja, koje je kao motiv dominatno i kod doseljenika iz Crne Gore, povratak u rodni kraj je jedan od vidnih razloga doseljenja. Kao što je već rečeno u prethodnom tekstu, veliki broj Podgoričana je završavao studije u drugim centrima izvan Crne Gore. Zbog nostalgije za rodnim krajem oni su se vraćali kada im se za to ukazivala prilika. Prema ovom istraživanju zbog rodnog kraja preselilo se 17,44% od ukupnog broja doseljenika iz drugih jugoslovenskih republika.

I udaja razlog

Jedan od važnih činilaca koji bitno utiču na unutrašnju imigracionu pokretljivost stanovništva je sklapanje braka. Naime, dok je većina stanovnika sela dolazila u grad radi posla, ne mali broj žena dolazio je u grad udajom. One su zajedno sa doseljenicima iz sela obrazovale glavne tokove unutrašnjih migracija na području podgoričke opštine. Prema rezultatima anketnog istraživanja do 70-tih godina bio je neznatan broj doseljenika žena, da bi se 70-tih godina znatno povećao, što se može objasniti sve većom obuhvaćenošću ženskog stanovništva u srednjim i višim školama, kao i fakultetima, a samim tim i njihovom angažovanošću u privrednim i društvenim aktivnostima.

Sagledavajući bračnu strukturu pokazalo se da od 531 ispitanika, koliko je bilo obuhvaćeno uzorkom, 306 doseljenika ili 57,62% zasnovalo je porodicu nakon doseljenja u Podgoricu od čega su 17% bile žene i to 2,28% iz podgoričke opštine, 10,45% iz crnogorskih opština i 4,24% iz drugih jugoslovenskih republika. U znatnom manjem broju bili su oni koji su zasnovali brak prije doseljenja u Podgoricu. Takvih je bilo 225 ili 42,37%.
Iz navedenih podataka može se zaključiti da su “bračne migracije” bile vidne, a naročito iz drugih crnogorskih opština. U vezi sa ovim potrebno je istaći da su ispitivanjem bili obuhvaćeni razvedeni i razvedene, udovci i udovice, ali taj broj je bio zanemarljivo mali (razveden 1, razvedene 2, udovca 2 i udovice 2).
Kod porodične strukture prema podacima dobijenim ovim ispitivanjem proizilazi da su najbrojnije porodice sa troje (30,69%) i dvoje (29,19%). Sa 25,04% zastupjene su porodice sa četvoro djece, dok su sa najmanjim procentom od 8,85% zastupljene porodice sa jednim djetetom.
Navedeni podaci kao i starosna dob ispitanika ukazuju na to da su kod većine doseljenika iz Crne Gore izraženi elementi patrijahalne svijesti koji se ogledaju kod formiranja porodica. Ta svijest naročito je izražena kod radničkih porodica, što ne znači da nije prisutna i kod drugih, ali u znatno manjoj mjeri.
Da bi se izvršio uvid u pravac i obim prostornog kretanja pripadnika određenih narodnosti i etničkih grupa, potrebno je bilo ukazati i na nacionalnu strukturu migranata. Na osnovu podataka dobijenih ovim ispitivanjem pokazalo se da je Podgorica nacionalno heterogena. U toj nacionalnoj heterogenosti Crnogorci su najviše bili zastupljeni tj. sa 72%, zatim slijede Srbi 19%, Muslimani 3,57%, Jugosloveni 3%, Albanci 1,88% i Hrvati 0,18%.
Visok procenat zastupljenosti crnogorske nacionalnosti bio je odraz velikog priliva stanovništva sa teritorije Crne Gore u kojoj je prema popisu 1991.godine bilo 61,86% Crnogoraca. Iako mali procenat Srba u Crnoj Gori (9,34% prema popisu od 1991. godine) prema rezultatima ovog istraživanja, Srba imigranata bilo je 19% što se može tumačiti prilivom stanovništva iz Srbije.

Posljedice jedne seobe

Mali priliv Muslimana (3,57) bio je ispod očekivanja s obzirom da 14,57% Muslimana živi na teritoriji Crne Gore. Razlog za to nije u populacionoj inertnosti već u usmjerenosti u druge republike (Sarajevo-BIH) i inostranstvo (Istanbul-Turska). Procenat ostalih nacionalnosti je mali pa se može smatrati irelevantnim.
Na određenom stupnju ekonomskog razvoja koji se karakterisao ograničenim mogućnsotima zapošljavanja u nepoljoprivrednim djelatnostima, uslove za egzistenciju seosko stanovništvo je obezbjeđivalo isključivo u okviru gazdinstva, bez obzira na ograničenost dohodovnih mogućnosti za zadovoljavanje životnih potreba. Sa ekonomskim razvojem koji je otvarao proces jačeg diferenciranja privrednih djelatnosti javlja se potreba za radnom snagom koja se nalazila na gazdinstvima i koja je zbog slabih proizvodnih mogućnosti i niskog dohotka bila spremna da ga napusti u onom obimu koji je zavisio od mogućnosti njihovog prihvatanja. Potreba za radnom snagom bila je naročito izražena u procesu industrijalizacije sa kojom i započinje narušavanje homogenosti klasičnog seoskog domaćistva. Stoga je transformacija seoskog domaćinstva bila uslovljena jačinom uticaja spoljnjeg faktora u kojem je bio najznačajniji industrijski razvoj. Ova pojava se počela snažnije ispoljavati u Crnoj Gori pedesetih godina DžDž vijeka. Tada, u stvari, započinje proces migracionog kretanja sa sela u grad. Taj proces, kao što je i ranije rečeno, bio je naročito izražen na području podgoričke opštine, a imao je za posljedice mnoge i raznolike probleme, koji se s jedne strane javljaju u selima, a s druge u gradu.

Demografska erozija sela

Seoska područja, te rezervoare radne snage, postepeno je napuštao sve veći broj za rad sposobnih mladih ljudi koji su se zapošljavalu u industriji. To pojačano uključivanje sela u proces industrijalizacije, dovelo je do pojave depopulacije, odnosno smanjenja ukupnog i poljoprivrednog stanovništva, a u pojedinim mjestima i do prave demografske erozije. U prilog tome govori i anketa o mjestima življenja roditelja anketiranih migranata koji su se doselili iz Crne Gore. Prema rezultatima istraživanja od 531 ispitanika 30% čine roditelji koji sami borave na selu, od kojih većina ima problem iskorišćavanja zemljišnih površina koje im pripadaju, kao i njihovo zbrinjavanje. U znatno manjem broju 9% su oni koji na selu žive u zajednici sa svojom djecom.
Posmatrano u cjelini klasično seosko domaćinstvo se postepeno transformiše u domaćinstvo “otvorenog tipa” koje sve više poprima pozitivnosti savremenih društveno-ekonomskih kretanja koja vode smanjenju razlika na relaciji selo-grad. To se prvenstveno ogleda u promjeni socijalno-ekonomske strukture stanovništva, proširenju materijalne baze, povećanju dohotka domaćinstva, promjeni agrotehničkih mjera, proizvodnoj orjentaciji gazdinstava, izgradnji infrastrukture, mogućnosti školovanja djece i sl. Sve te promjene bile su posljedica snažne industrijalizacije, a njen uticaj naročito je vidan na području Zetske ravnice na kojoj je standard seljaka, prije inudustrijalizacije bio približno isti standardu seljaka iz kraških predjela. Zbog teških uslova egzistencije sa tog područja bila je veoma izražena migracija stanovnika. Međutim, brza industrijalizacija pokrenula je mnoge pozitivne procese u pojoprivredi, tako da je ne samo zaustavljena migracija stanovništva nego je u mnogim selima Zetske ravnice zabilježen pozitivni migracioni saldo.

Teškoće adaptacije

Dok na selima permanentno opada broj stanovnika usljed iseljavanja, u gradu Podgorici se u sve većoj mjeri povećava broj doseljenika. S obzirom da su doseljavanjem obuhvaćene različite kategorije stanovništva, stvaraju se i razne potrebe gradskog stanovništva, počev od potreba za radnim mjestima, stanovima, predškolskim, školskim i zdravstvenim institucijama do veće infrastrukture u cjelini.
Prelaskom u grad u sekundarne ili neke druge djelatnosti, migranti su mijenjali ne samo svoju ekonomsku već i socijalnu i kulturnu sredinu, svoje navike i običaje što je predstavljalo veliku teškoću pri adaptaciji na gradski način života, a naročito veliki problem predstavljalo je stambeno pitanje. U rješavanju tog pitanja mnogi su pristupili bespravnoj gradnji koja je dovela do formiranja divljih naselja u kojima neki objekti nijesu zadovoljavali ni elementarne uslove stanovanja. Oni koji nijesu bili u mogućnosti da pristupe individualnoj gradnji iznajmljivali su vrlo neuslovne stanove u kojima bi stanovali po 10 i više godina, da bi nakon toga dobijali društveni stan sa stanarskim pravom korišćenja. Tako, na osnovu istraživanja od 531 porodice 47% bili su nosioci stanarskog prava od kojih 36% su imali konforan stan. Privatnih kuća bilo je 38% od kojih je 60% bilo neuslovno. Iznajmljenih stanova bilo je 15% među kojima je bilo zanemarljivo mali broj udobnih stanova.
Nepovoljni stambeni uslovi imali su štetne posledice po zdravlje doseljenika. Na to ukazuje i činjenica prema kojoj je od 531 doseljeničke porodice bilo i 17% porodica koje su imale jednog ili više bolesnih članova od plućnih, infektivnih ili nekih drugih oboljenja izazvanih lošim uslovima stanovanja. Na zdravstveno stanje doseljenika u velikoj mjeri uticale su i teškoće u prilagođavanju na nove poslove i gradski način života. Proces prilagođavanja naročito je bio težak za žene koje su se ranije bavile poslovima u domaćinstvu, kao i za one muškarce koji su se isključivo bavili poljoprivrednim radovima. S obzirom da su se na selu porodice povezivale ne samo rodbinskim nego i susjedskim vezama, doseljenici su lakše podnosili prelazak iz seoske u gradsku sredinu ako su sa njima dolazili rođaci i susjedi. Ta pojava je toliko prisutna da u Podgorici postoje cijela naselja ljudi iz istog kraja.

Promjena ponašanja

Dolaskom u grad, došljaci su sa sobom donosili elemente svoje kulture, a s obzirom da je njihov priliv bio veliki, to je proces ruralizacije, tj. proces širenja ruralnog stanovništva i njegovog načina života u urbanoj sredini bio znatno izražen. Ta ruralizacija se manifestovala prvenstveno u kulturi ponašanja, rada, stanovanja, odijevanja i sl.
Vremenom većina došljaka je mijenjala stare navike i prihvatala nove obrasce ponašanja. Na to ukazuju i podaci dobijeni anketiranjem lica koja su se doselila sa prostora Crne Gore u Podgoricu. Prema tim podacima od 531 ispitanika po pitanju navike izjasnilo se 371 ili 70%. Od toga 83,28% promijenilo je stare oblike ponašanja. Posmatrano prema stepenu obrazovanja, stare forme ponašanja zamijenilo je novim 47% intelektualaca, 69% sa srednjom i 72% sa osnovnim stepenom obrazovanja. Navedeni podaci ukazuju na to da sa većim stepenom obrazovanja raste i procenat onih sa starim navikama i obratno. Prema tome u prihvatanju novih obrazaca ponašanja najbrojniji su bili ispitanici sa osnovnim, a slijedili su ih oni sa srednjim stepenom obrazovanja, a je bio visok i procenat intelektualaca. Ko su ti intelektualci? To su uglavnom oni koji su se doselili zbog sticanja visokog obrazovanja, pa su uporedo sa tim prihvatili i nove obrasce ponašanja.
U odnosu na nacionalnu pripadnost, stare forme ponašanja, zamijenili su novim 73% pripadnika srpske nacionalnosti 54% crnogorske i 59,57% pripadnika ostalih nacionalnosti. Iz navedenih podataka proizilazi da su pripadnici srpske nacionalnosti znatno fleksibilniji u odnosu na crnogorsku i druge nacionalnosti koje su više odane tradiciji.

Urbanizacija sela

Antipod ruralizacije grada predstavlja urbanizacija sela koja je takođe posljedica industrijalizacije. Naime, svi migranti koji su u burnoj industrijalizaciji napustili svoja matična sela, povremeno se vraćaju na svoja imanja koja su u suvlasništvu sa članovima porodice koji su ostali da žive na selu ili su to imanja u njihovom vlasništvu. Ti povremeni ili sezonski migranti iz grada nekoliko puta godišnje ili češće, vikendom, dolaze na svoje imanje radi odmora, obrade imanja, obnove ili izgradnje kuće i sl.
Izgradnjom seoske infrastrukture i podizanjem modernih kuća sa sanitarnim i drugim uređajima, seoska naselja sve više postaju urbanistički uređena naselja, a ljudi koji žive u njima poprimaju nove obrasce ponašanja i rada od ljudi iz grada koji dolaze na selo turizma ili privređivanja radi. Uz to seoski turizam sve više postaje navika i potreba ljudi iz grada, a samim tim sve više se prenose mnoge tekovine i navike gradskog života. U kolikom obimu je ta pojava izražena u Podgorici pokazuju i podaci dobijeni na osnovu ankete.

Od 194 ispitanika njih 105 ili 54% ide na selo, 69 ili 35% na more, 20 ili 10% na planinu.Od toga njih 17% idu svakog vikenda, 23% više puta mjesečno i 7% samo godišnje. Što se tiče odlazaka na selo oni su prvenstveno zbog privređivanja, dok su odlasci na more i planinu bili zbog odmora i rekreacije.
Gledano prema stepenu obrazovanja na selo najviše idu srednjoškolci, a na more i planinu intelektualci. Međutim, znatan broj intelektualaca ide na selo njih 28%. To su uglavnom intelektualci čiji roditelji žive i rade na selu.
Dakle, migraciona kretanja stanovništva grad-selo su veoma izražena. Takvoj mobilnosti gradskog stanovništva znatno je doprinijela i efikasna saobraćajna povezanost Podgorice sa drugim crnogorskim mjestima. Moderni saobraćaj i širenje urbanizacije seoskih područja dovode sve više do povećanja rastojanja između radnog mjesta i mjesta stanovanja, tako da je sve više onih koji putuju sa sela na posao, a odlazak stanovništva sa sela u grad poprima tendenciju pada. Tako, smanjivanjem razlika između sela i grada omogućiće ne samo zaustavljanje migracije seoskog stanovništva, već će biti stvorena mogućnost prelaska gradskog stanovništva u seoska naselja.

Dnevne i povremene migracije

Izgradnja i modernizacija magistralnih i regionalnih puteva, željezničkih pruga i aerodroma u Crnoj Gori, predstavljala je “osovinu” razvoja koja je bila od posebnog značaja za mnoge centre u Crnoj Gori, a naročito za Podgoricu koja je na toj “osovini” postala i najveća imigraciona atrakcija u Republici. Novi razvojni procesi omogućili su da se mreža magistralnih i regionalnih puteva upotpuni izgradnjom lokalnih puteva od kojih su mnogi asfaltirani. U tom pogledu neke opštine su učinile krupan korak, a naročito podgorička opština koja je izgradila čitavu mrežu asfaltiranih puteva. Slično je bilo u danilovgradskoj, nikšićkoj i barskoj opštini (dijelovi koji gravitiraju podgoričkoj opštini). To je dovelo ne samo do revitalizacije seoskih naselja nego i do povećanja udaljenosti mjesta stanovanja od radnog mjesta i mjesta školovanja, te do povećanja broja dnevnih i povremenih migranata. Modernizacijom puteva, veliki broj zaposlenih lica, studenata i đaka, svakodnevno je putovao od mjesta boravka do Podgorice. Ali, oni nijesu bili samo sa područja podgoričke opštine već iz sela drugih susjednih opština (Bar, Danilovgrad, Cetinje i Nikšić), kao i opštinskih centara (Nikšić, Danilovgrad i Cetinje). Osim toga, bio je i znatan broj radnika i studenata koji su svakodnevno putovali iz Podgorice u neki od opštinskih centara (Cetinje, Danilovgrad i Nikšić).
Na osnovu podataka dobijenih tretiranjem tri grupe ispitanika (radnici, studenti, đaci) proizilazi da je svakodnevno putovalo od mjesta boravka do Podgorice 46% radnika, 37% studenata i 55% đaka. O migraciji đaka potvrđuje i činjenica da je u Školskom centru za turizam, ugostiteljstvo i trgovinu, putovalo preko 60% đaka.

Selo, more i planina

Zbog nepostojanja potpune statističke evidencije o dnevnim migracijama ne može se govoriti ni o približno tačnom broju migranata, mаda frekvencija putnika u dnevnom gradskom, željezničkom i vazdušnom saobraćaju daje određene indikacije o obimu i pravcima dnevnih migracija. Stoga smo pojašnjenja radi, uzeli 1991. god. kao posljednju godinu posmatranja date pojave. Naime, prosječna dnevna frekvencija putnika u gradskom saobraćaju iznosila je 23619 putnika. Od toga je najviše bilo na liniji Gornja Gorica-Konik i Stara Varoš-Zlatica. U prigradskom saobraćaju dnevna frekvencija putnika bila je 22122 sa izraženom frekvencijom na liniji Podgorica – Bijelo Polje (Zeta) i Podgorica – Mataguži. U međugradskom saobraćaju broj otpremljenih putnika iznosio je 1540 dnevno od kojih 50% se odnosilo na linije Podgorica – Nikšić i Podgorica – Cetinje. Izraženija frekvencija na ovim linijama bila je uslovljena razlozima o kojima je već rečeno u predhodnom tekstu. Od pomenutih linija veće frekvencije postojale su samo u ljetnoj sezoni na linijama: Podgorica – primorski gradovi zbog usmjerenosti velikog broja Podgoričana na jednodnevni boravak na moru.
Povećana frekvencija putnika u toku ljeta bila je i na željeznici mаda je i prosječna frekvencija u toku godine zapažena. Prema statističkim podacima ona je iznosila 2320 putnika dnevno.
U vazdušnom saobrćaju sezonske oscilacije nijesu bile tako izražene. U prosjeku dnevna frekfencija putnika otpremljenih iz Podgorice bila je 547. Ako se uz sve ovo doda i broj onih lica koja putuju automobilima (broj registrovanih automobila u Podgorici u 1992.god. bilo je 58142), može se konstatovati da je dnevna mobilnost stanovništva podgoričke opštine veoma izražena. Ta mobilnost, a naročito na relaciji selo – grad od posebnog je značaja jer dnevni migranti ne samo što doprinose održavanju sela već i njegovom stalnom unapređivanju. Unapređivanjem sela smanjuje se broj stalnih migranata sa sela u grad, a povećava broj povremenih migranata iz grada na selo. Prema nekim podacima, broj stalnih dnevnih migranata u podgoričkoj opštini je 4074, od čega 549 je iz gradskih, a 3525 iz ostalih naselja.

Turistički tokovi

Razvojem saobraćaja Podgorica se uključila u osnovne turističke tokove. Dobra saobraćajna povezanost sa drugim mjestima u zemlji i inostranstvu u toku turističke sezone ukazuje na njen izvanredan tranzitno turistički položaj. Pored tranzitnog turizma koji je bio izrazit za ovaj grad, postajao je lovni i izletnički turizam. Da je Podgorica imala svoju turističku funkciju govori i podatak prema kojem je u 1971 god. bilo 74114 posjetilaca, 99471 noćenje. Narednih godina broj posjetilaca je rastao tako da je 1981.god. broj posjetilaca porastao na 89455, a broj noćenja na 134213. U 1991 god. taj broj se znatno smanjio zbog ratne situacije u okruženju tako da je broj posjetilaca iznosio 42018, a broj noćenja 94132. S obzirom da turizam sve više postaje potreba čovjeka iz grada, sve više je bilo onih koji su odlazili vikendom na selo, ne samo privređivanja radi, nego i radi odmora. Da je to tako potvrđuje i anketa gdje su od 194 ispitanika, na selo odlazili radi privređivanja 20,61%, odmora i privređivanja 30,92% i rekreacije 2,57%. Od svih anketiranih, radi privređivanja, ispitanici su najmanje odlazili na planinu 1,54%, a radi odmora i rekreacije 3%.
S obzirom na stepen obrazovanja i broj članova porodice, prema podacima ankete, na selo su najčešće odlazili ispitanici sa nižim stepenom obrazovanja i većim brojem članova porodice, a na more i planinu oni sa visokim stepenom obrazovanja i manjim brojem članova porodice.
Prema tome, u Podgorici je, a naročito ljeti dolazilo do vidnog demografskog pražnjenja, kojem je znatno doprinosila blizina mora i atraktivnih planina, sa čijih padina se doselio veći broj stanovnika Podgorice.
Postavši univerzitetski centar, Podgorica je postala sve privlačnija za studentsku populaciju, pa je njihov priliv iz drugih crnogorskih opština bio sve veći, tako da je već u 1991.godini u Podgorici boravilo u studentskom domu 2060 studenata iz drugih crnogorskih opština. S obzirom na to, povremene migracije studentske populacije bile su izražene u zimskom i ljetnjem raspustu, a odlazak preko vikenda bio je znatan jedino kod omladine iz susjednih opština (Cetinje, Danilovgrad, Nikšić, Kolašin i primorski gradovi).
Povremene migracije srednjoškolske omladine nijesu bile tako izražene jer priliv srednjoškolaca iz drugih crnogorskih opština nije bio veliki. Prema podacima u 1991. godini u đačkom domu u Podgorici boravilo je 465 učenika, što ne znači da ih nije bilo i u privatnom smještaju.

Sezonski radnici

Sezonske migracije stanovništva pored već pomenutih faktora, u znatnoj mjeri uslovio je i razvoj poljoprivrede. Locirana u Zetskoj ravnici, Podgorica je znatno razvila i poljoprivredu pa je time zadobila i poljoprivrednu funkciju. Naime, u neposrednoj blizini grada podignute su prostrane plantaže bresaka i vinove loze. Na tim plantažama pored stalno upošljenih radnika angažovani su i sezonski radnici koji su uglavnom bili iz Srbije (Kosovo i Metohija), a dijelom iz Crne Gore (Pljevlja, Bijelo Polje, Berane i Nikšić). Broj radnika mijenjao se iz godine u godinu odnosno sa proširivanjem plantaža povećavao se i broj radnika. Tako je u 1991 godini kada je na plantaži grožđa od 130558030 čokota loze (prinos od 22908 tona) radilo je na rezidbi, navodnjavanju i berbi preko 2000 sezonskih radnika. Radnici su angažovani po određenim grupama od januara do oktobra. Nakon obavljenih radova radnici su se vraćali u mjesto boravka.
Stalno naseljavanje i širenje međunarodnih migracija imaju sve veći značaj u politici i regulativi na globalnom, regionalnom i nacionalnom planu.

Pravna regulativa

Pravna regulativa u vezi sa međunarodnim migracijama odnosi se na utvrđivanje prava i obaveza svih subjekata koji učestvuju u migracionim procesima (migranti, zemlja imigracije i emigracije) kao i na zaštitu migranata pravnim i drugim instrumentima.
U normativnom regulisanju migracija najviše pažnje posvećeno je zaštiti radnika migranata.
Međunarodna regulativa u okviru Ujedinjenih nacija išla je preko pojedinih aspekata međunarodnih seoba stanovništva radi zapošljavanja do neposrednih akata kojima se pravno regulišu položaj i zaštita migranata i zaštita prava čovjeka i ljudskog dostojanstva radnika migranata i članova njihove porodice.
Ujedinjene nacije su prvenstveno nastojale da u okviru konvencija, rezolucija i deklaracija o zaštiti posebnih ljudskih prava obezbijede neka osnovna prava migranata. Međutim, ubrzo se pokazalo da opšte odredbe o pravima čovjeka ne mogu riješiti narasle probleme radnika migranata. Stoga su za kratko vrijeme Ekonomski i Socijalni savjet Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, Komisija za prava čovjeka i druge komisije donijeli više rezolucija koje se odnose na radnike migrante i članove njihovih porodica. Time je, pored ostalog, upućena poruka vladama zemalja imigracije da usvoje mjere o normalizaciji porodičnog života migranata, omogućavanjem spajanja porodica, kao i mjere za očuvanje njihovog nacionalnog i kulturnog integriteta. Sve ove rezolucije ostale su samo kao uopšteni poziv vladama zemalja prijema migranata. Zbog toga se u Ujedinjenim nacijama došlo do konvencije, globalnog karaktera i koja bi sa važećim konvencijama MOR iz ove oblasti, obezbijedile međunarodno-pravnu osnovu za zaštitu radnih i drugih prava migranata i članova njihovih porodica.

Zaštita na globalnom planu

Višegodišnji rad na konvenciji Ujedinjenih nacija o zaštiti prava migranata i članova njihovih porodica završen je 1990.god. čime je napravljen krupan korak u regulisanju prava migranata na globalnom planu. Međutim, potrebno je istaći da se u ovom dokumentu, po prvi put, pominju potrebne kategorije radnika migranata (sezonski, pogranični, radnik na specifičnim poslovima i sl.) kao i pojam regularnog i neregularnog statusa radnika migranata.
Ovom konvencijom zagarantovana je ravnopravnost u pogledu uživanja osnovnih ljudskih prava svih migranata i članova njihovih porodica, bez razlike po bilo kom osnovu i bez obzira da li su u regularnom ili neregularnom statusu. No Konvencijom su zagarantovana i posebna prava, ali za migrante u regularnom statusu, koja se odnose na ostvarivanje jednakog tretmana sa domaćim građanima i pravima po osnovu rada i učešćem u javnom životu zemlje zapošljenja, kao i u pogledu nekih prava koja iziskuju njihove specifične potrebe u oblasti i informisanja obrazovanja, kulture itd.
Sve do donošenja ovog dokumenta, najznačajnija akta univerzalnog značaja, donesena u okviru Ujedinjenih nacija, bila su konvencija i preporuke Međunarodne organizacije rada. Prva konvencija MOR-a donesena je 1925.godine, a odnosila se na obezbjeđivanje jednakosti stranih radnika. Od tada do danas doneseno je 20 konvencija od kojih su pet posvećene zaštiti stranih radnika i njihovom izjednačavanju sa domaćim. Ostale konvencije sadrže specijalne odredbe o stranim radnicima.

Za jednak tretman

Akti opšte prirode koje je ratifikovala i Jugoslavija su: Konvencija 88 iz 1948.godine o organizaciji službe zapošljavanja; Konvencija br.111 iz 1958. o nediskriminaciji u pogledu zapošljavanja i zanimanja i Konvencija br. 143 iz 1975. koja se odnosi na suzbijanje neregularnih migracija i zloupotreba u vezi sa njima i na unapređenja jednakog tretmana migranata i domaćih državljana. Ova poslednja konvencija je, u stvari, najvažniji dokument MOR-a u ovoj oblasti. Njegova važnost je prvenstveno u tome što je načelo jednakog tretmana proširio na sve značajne oblasti života i rada migranata i njihovih porodica.
Pitanjima migranata bave se i druge organizacije Ujedinjenih nacija kao što su UNESKO i Svjetska zdravstvena organizacija. Ovom problematikom bave se i Međunarodna organizacija za migracije (osnovana 1951) kao i pojedine međunarodne nevladine organizacije (Međunarodni savez porodičnih organizacija, Federacija socijalnih radnika, Međunarodna konferencija pravnika i sl.).
Bavljenje ovom problematikom od strane ovih organizacija ima za cilj povezivanje nacionalnih organizacija i prenošenja iskustva u namjeri unapređenja položaja radnika migranata u ovim oblastima gdje se bije bitka za progres u svjetskim razmjerama.
Stalno povećanje broja migranata u pojedinim regionima svijeta, a naročito u Zapadnoj Evropi, pokrenuo je regionalne organizacije i zajednice u definisanju zajedničkih principa migracione politike i u međunacionalnom normativom regulisanju zapošljavanja i položaja migranata.
Politička koordinacija i izgradnja pravne regulative o zapošljavanju i statusu migranata započele su usvajanjem akata o osnivanju Savjeta Evrope 1949.godine i Evropske ekonomske zajednice 1957. godine.
“Ugovorom o osnivanju Evropske ekonomske zajednice, u dijelu koji se odnosi na migracije, predviđeno je postepeno ostvarivanje pune slobode kretanja, nastanjivanja i ravnopravnog zapošljavanja radnika svih zemalja članica na čitavoj teritoriji zajednice”. Pri tom radnici migranti iz trećih zemalja nijesu obuhvaćeni pravom na slobodu kretanja i ravnopravnost zapošljavanja.
Kao u dokumentima Evropske ekonomske zajednice, odnosno Evropske unije, i u dokumentima Savjeta Evrope veoma je izražen duh regionalizma i zaštite tržišta rada zemalja članica od pritiska radne snage iz trećih zemalja.

Načelo jednakog tretmana

Isti princip u tom pogledu pripremila je Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (osnovana 1961.) kod koje nema obavezujućih pravnih akata, nego pitanja iz domena migracija razrađena u odlukama, rezolucijama i preporukama.
Pojavom Konferencija za evropsku bezbjednost i saradnju (Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju) došlo je do narušavanja podjela koje je uspostavio ekonomski i politički regionalizam.
Helsinška konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (1975) posvetila je određenu pažnju migracijama radne snage i donijela više zaključaka i preporuka u tom pogledu. Jedan broj načela o migracijama iz završnog akta Helsinške konferencije prihvaćen je u skoro svim multilateralnim i bilateralnim ugovorima o migracijama. To, u stvari, predstavlja nastojanje “da kretanja radnika migranata budu organizovana sporazumom između zainteresovanih zemalja i da im se obezbijedi jednakost kretanja sa domaćim radnicima u pogledu uslova zapošljavanja, rada i socijalnog osiguranja; da se radnicima migrantima i članovima njihovih porodica pruže zadovoljavajući uslovi života, naročito u pogledu stanovanja; da im se omogući stručno obrazovanje i dr.

Bilateralni sporazumi

Iako nema pravno obavezujući karakter, ovaj akt predstavlja značajan dokument u oblasti međunarodnih migracija.
Kada se govori o migracijama radne snage, potrebno je ukazati i na bilateralne sporazume, kao vrstu međunarodnog sporazumijevanja.
“Međudržavni sporazumi koji regulišu zapošljavanje sadrže odredbe o tri grupe pitanja: o uslovima i postupku regrutovanja zapošljavanja, o radno-pravnom položaju radnika za vrijeme rada u zemlji prijema; odredbe o ciljevima zaključivanja sporazuma i odredbe procesnog karaktera”.
U svim ovim ugovorima, načelo jednakog tretmana je glavno načelo, koje garantuje radnicima emigrantima jednak tretman po pitanju uslova rada, prava i dužnosti po osnovu rada kakav imaju radnici u zemljama sa kojima su zaključeni međudržavni ugovori.
Bilateralni sporazumi o specijalnom osiguranju, takođe, garantuju radnicima migrantima jednak tretman i jednaka prava iz socijalnog osiguranja kakva imaju radnici zemalja sa kojima su zaključeni ugovori.
Radno i socijalno zakonodavstvo zemalja imigracije, načelno ne pravi razliku između domaćeg radnika i radnika migranta u pravima iz radnog odnosa. Međutim, od načela jednakog tretmana ima značajnih odstupanja, jer položaj radnika migranata pored zakonskih propisa uređuju i brojni dopunski pravni izvori koji uslovljavaju ili ograničavaju zakonom propisana prava.

Principi jugoslovenske politike

Iako međunarodne organizacije u okviru svojih pravno obavezujućih akata obuhvataju i opšte principe koji treba da budu sastavni dio nacionalnog zekonodavstva, kod većine zemalja imigracije to u praksi nije potvrđeno, jer pitanja međunarodnih migracija regulišu nacionalnim propisima, saglasno principima njihove migracione politike.
Osnovni principi jugoslovenske politike spoljnih migracija determinisani su sredinom šezdesetih godina XX vijeka, tj. u vrijeme kada su bili izraženiji odlasci jugoslovenskih građana na rad u inostranstvo. Kao osnovni principi migracione politike postavljeni su:
– Princip privremenosti migracija;
– Princip organizovanog zapošljavanja;
– Princip zaštite građana za vrijeme rada i boravka u zemljama imigracije;
– Princip očuvanja veze sa domovinom i stvaranje uslova za povratak i uključivanje u privredni i društveni razvoj.
Ovi principi bili su polazište u nacionalnom zakonodavstvu, a korišćeni su i kao osnova za zaključivanje bilateralnih sporazuma i za učešće na međunarodnim skupovima.
Kada su sa masovnim odlascima jugoslovenskih građana (početak sedamdesetih godina) počeli da se ispoljavaju i određeni negativni efekti migracija (produžavanja boravka radnika migranata, odliv deficitarnih kadrova, odlazak vojnih obveznika i sl.) pristupilo se jednoj potpunijoj migracionoj politici, čijim tretmanom je obuhvaćen čitav migracioni ciklus (odlazak radnika i boravak migranata u zemlji imigracije, kao i povratak radnika migranata sa rada u inostranstvu i njihova reintegracija).
Podsticaj u daljoj razradi jugoslovenske migracione politike predstavlja ustavni amandman XXXI iz 1971. godine, kojim se obavezuju savezni organi za sprovođenje saveznih zakona u oblasti zapošljavanja i zaštite jugoslovenskih građana u inostranstvu. U vezi sa tim, 1972. godine donesen je i prvi normativni akt – Zakon o posredovanju pri zapošljavanju građana u inostranstvu. Ovim zakonom regulisana su određena pitanja zapošljavanja u inostranstvu. U samo dva člana odredaba regulisano je da se posredovanje u zapošljavanju jugoslovenskih građana u inostranstvu mogu baviti samo organizacije za zapošljavanje i da oglašavanje ponuda stranih poslodavaca mogu vršiti samo organizacije u svojim ili drugim glasilima.
Naredne 1973. godine, jugoslovenska migraciona politika dobila je jedan neposredni normativni izraz u Zakonu o osnovnim uslovima za privremeno zapošljavanje i zaštitu jugoslovenskih građana na radu u inostranstvu. Za razliku od zakona o posredovanju pri zapošljavanju jugoslovenskih građana u inostranstvu, ovaj zakon ima veći obim uređivanja, kako po pitanju ovlašćenja organa za posredovanje u zapošljavanju, tako i po pitanju korišćenja prava iz oblasti rada u inostranstvu.
U tom smislu znatno veći obim uređivanja sadrži Zakon o zaštiti građana SFRJ, na privremenom radu u inostranstvu, donesen 1980. godine.

Sporazum kao zaštita

Ovim zakonom se uređuje zaštita građana na privremenom radu u inostranstvu utvrđivanjem uslova pod kojima im se može posredovati pri zapošljavanju, kao i uređivanjem oblika zaštite i prava koja se građanima obezbjeđuju za vrijeme privremenog rada u inostranstvu i utvrđivanjem prava i dužnosti organa društveno-političkih zajednica i samoupravnih organizacija i zajednica u vezi sa sprovođenjem zaštite i povratkom građana privremeno zapošljenih u inostranstvu.
U okviru ovog zakona, pod odlaskom građana na privremeni rad u inostranstvo podrazumijeva se upućivanje radnika od strane organizacije udruženog rada radi obavljanja privrednih i drugih djelatnosti, kao i radi ostvarivanja naučne prosvjetno-kulturne i tehničke saradnje SFRJ sa drugim državama.
Građanima koji odlaze na privremeni rad u inostranstvu radi zapošljavanja kod stranih poslodavaca obezbjeđuje se zaštita u skladu sa čl.9. ovog Zakona, kao i druga prava iz rada i po osnovu rada što ih imaju radnici državljani države u kojoj su građani zapošljeni u skladu sa međunarodnim ugovorima.
U cilju sprovođenja zaštite građana na privremenom radu u inostranstvu, savezni organi uprave i savezne organizacije u okviru svog djelokruga vrše poslove u vezi sa zaključivanjem i sprovođenjem međunarodnih i drugih ugovora. U tom smislu, savezni organi uprave i savezne organizacije, sarađuju sa nadležnim organima, republikama i autonomnim pokrajinama, sa samoupravnim interesnim zajednicama, drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i društveno-političkim organizacijama.

Sa osam zemalja

Samoupravne interesne zajednice u oblasti zapošljavanja, zijskog osiguranja i zdravstva, vaspitanja i obrazovanja, dječje i socijalne zaštite vrše u skladu sa zakonom, međunarodnim ugovorom i samoupravnim opštim aktom, poslove u vezi sa sprovođenjem zaštite građana na privremenom radu u inostranstvu.
U cilju regulisanja zapošljavanja i socijalnog osiguranja građana u zemljama imigracije, Jugoslavija je pored donošenja unutrašnjih propisa, zaključila i mnoge bilateralne sporazume. Zaključivanje i praćenje primjene ovih sporazuma vršio je Savezni sekretarijat za rad i socijalnu politiku.
Sporazum o zapošljavanju, Jugoslavija je zaključila sa osam zemalja: Austrijom i Francuskom 1965, Švedskom 1966, SR Njemačkom 1968, Belgijom, Holandijom, Luksemburgom i Australijom 1970.godine. S obzirom da su zaključivani u vrijeme velike potražnje radne snage i intezivnih migracionih kretanja iz Jugoslavije, ovi sporazumi su regulisali postupak zapošljavanja i elementarnu jednakost radnika migranata sa domaćim radnicima u pogledu radnog odnosa, zaštite na radu pred sudovima u slučaju radnog spora i sl. Iako su ovi sporazumi bili nedovoljni za rješavanje brojnih problema radnika migranata, ipak su oni dali formalno-pravni osnov za relativno povoljan tretman radnika migranata na radu i omogućili druga prava koja se odnose na društveno okupljanje kulturne zabave, sportske aktivnosti, organizovanje nastave za djecu i informisanje na maternjem jeziku. Ovi sporazumi omogućili su i uspostavljanje saradnje u oblasti povratka i reintegracije jugoslovenskih radnika.
Zapošljavanje u zemljama sa kojima nijesu bili zaključeni međudržavni sporazumi, obezbjeđivao je po osnovu opštih ugovora, koje je zaključivao Savezni biro za poslove zapošljavanja sa inostranim poslovnim asocijacijama ili poslodavcima. Takvih ugovora je do sada zaključeno 35.

Prioritet primjene

Pored individualno zapošljenih radnika u SR Njemačkoj, godinama je bio angažovan veliki broj radnika iz jugoslovenskih preduzeća. Radi regulisanja tog vida zapošljavanja sa SR Njemačkom je 1988.godine zaključen Sporazum o upućivanju radnika organizacija udruženog rada iz SFRJ i zapošljavanju u SR Njemačkoj na osnovu ugovora o izvođenju radova.
Prema ovom sporazumu radnici ostaju zapošljeni u jugoslovenskim preduzećima, a upućuju se na određeno vrijeme dok traje ugovor o izvođenju radova.
U cilju zaštite iz socijalnog osiguranja, Jugoslavija je od 1950.godine zaključila 17 međunarodnih bilateralnih sporazuma: sa Francuskom 1950, Belgijom i Luksemburgom 1954, Bugarskom, ČSSR-om i Italijom 1957, Velikom Britanijom, Sjevernom Irskom i Poljskom 1958, Švajcarskom 1962, Austrijom 1965, SR Njemačkom, Švedskom 1968, DR Njemačkom i Norveškom 1974, Holandijom i Danskom 1977.
Pored ovih zaključeni su i posebni sporazumi o zdravstvenoj zaštiti sa Rumunijom 1976.godine i izbjegavanje dvostruke uplate doprinosa na socijalno osiguranje sa Libijom 1974.godine.Vođeni su i pregovori za zaključivanje novih sporazuma sa Italijom, Kanadom, Austrijom, SSSR-om, Grčkom i Novim Zelandom.
Zaključeni sporazumi su više puta mijenjani i dopunjavani radi usaglašavanja sa promjenama u nacionalnim sistemima osiguranja zemalja ugovornica. Pri tome, potrebno je naglasiti da sporazumi o socijalnom osiguranju, u skladu sa priznatim odredbama međunarodnog prava “imaju u Jugoslaviji kao i zemljama ugovornicama, prioritet primjene u odnosu na savezne i druge zakone. Obaveznost njihove primjene odnosi se na cijelu teritoriju u Jugoslaviji i zemlje ugovornice.
Oktobra 1968.godine, između SFRJ i SR Njemačke zaključen je sporazum o osiguranju za slučaj nezaposlenosti, a maja 1989.godine i administrativni sporazum za njegovo sprovođenje.
Ovim sporazumom je regulisano pravo na novčanu nadoknadu radnicima koji su bez krivice ostali u SR Njemačkoj bez posla ili su sami dali otkaz zbog povratka u Jugoslaviju.
Organi za vezu, nadležni za sprovođenje ovog sporazuma su: u SFRJ Savezni biro za zapošljavanje, a u SR Njemačkoj su Savezni ured za rad i Pokrajinski ured za rad.
Pored pomenutih sporazuma Jugoslavija je tada razvijala prosvjetno-kulturnu i naučnu saradnju, zaključivši pri tom 87 bilateralnih sporazuma.

Periodi raseljavanja

U toj sferi, međunarodna saradnja oslanjala se na multilateralne konvencije, povelje i preporuke Ujedinjenih nacija, UNESKO-a, Savjeta Evrope, na rezolucije i deklaracije Stalne konferencije evropskih ministara za obrazovanje i kulturu i rezolucije i direktive Savjeta ministara za obrazovanje Evropske unije.
Poslove u ovoj sferi na osnovu međunarodnih dogovora i samoupravnih sporazuma izvršavala su republička ministarstva prosvjete.
U okviru prosvjetno-kulturne saradnje, bivša Jugoslavija je zaključila 7 multilateralnih i 14 bilateralnih sporazuma. Multilateralni sporazumi odnose se na Evropu, Latinsku Ameriku i Karibe, a bilateralni na Austriju, Italiju, Bugarsku, Mađarsku, Poljsku, Rumuniju, Čehoslovačku, SSSR, Indiju, Irak, Libiju i Alžir.
Što se tiče naučno-tehničke saradnje, zaključeni su mnogi sporazumi sa zemljama i međunarodnim organizacijama. Tako je zaključeno sedam sporazuma sa bivšim socijalističkim zemljama Centralne i Istočne Evrope, 18 sporazuma sa zapadnoevropskim zemljama i 63 sa vanevropskim zemljama.
Uvođenjem sankcija Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija 1992.godine, zemlje imigracije su suspendovale primjenu ovih i prethodno pomenutih sporazuma sa jugoslovenskom stranom. Normalizacija odnosa između Jugoslavije i drugih zemalja podrazumijeva zaključivanje novih.
Svi pomenuti međunarodni regionalni i nacionalni pravni instrumenti o položaju i zaštiti radnika migranata, ukazuju da su jugoslovenske spoljne migracije dio svjetskog migracionog procesa, a jugoslovenski građani, kao učesnici tog procesa u kojem je glavna tendencija globalizacija migracija.
Bivša Jugoslavija (SFRJ), a posebno pojedini djelovi Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Makedonije i Crne Gore, predstavljali su izrazito emigraciono područje.
Između dva svjetska rata jugoslovenske emigracije bile su usmjerene na skoro sve vanevropske zemlje (SAD, Kanada i Australija).

Poratno doba

Završetkom Drugog svjetskog rata u zapadnoevropskim zemljama bio je veliki broj građana bivše Jugoslavije od kojih je najveći dio sa statusom izbjeglica prešao u prekookeanske zemlje (SAD, Kanadu, Argentinu, Brazil, Australiju i Novi Zeland). Ovo raseljavanje završeno je do kraja pedesetih godina.
U evropskim ekonomskim migracijama došlo je do značajnih promjena početkom šezdesetih godina, kada se privredni uspon zapadnoevropskih zemalja ispoljio kao značajan faktor apsorbovanja strane radne snage. Od tada, zapadnoevropske zemlje koje su u međuratnom periodu bile emigracione u odnosu na prekookeanske, postale su zemlje imigracije u kojima je već tada bilo 40000 jugoslovenskih građana. Uključivanjem Jugoslavije u međunarodnu podjelu rada, sprovođenje privredne reforme, pozitivan stav jugoslovenskih političkih i upravnih organa prema zapošljavanju u inostranstvu, uslovili su da broj jugoslovenskih radnika u zapadne zemlje drastično poraste. Masovnosti spoljnih migracija doprinijeli su i povećanje broja nezaposlenosti u zemlji, razlike između zarade u zemlji i inostranstvu, težnja za bržim stručnim napredovanjem, višak radne snage u poljoprivredi, razlike u privrednom i demografskom razvoju pojedinih područja i prenaseljenost u razvijenim djelovima zemlje. Tako je u periodu od 1965-1973.godine u zapadnoevropskim zemljama boravilo je 1150000 Jugoslovena.
Od evropskih zemalja za jugoslovenske radnike migrante bile su najprivlačnije: Njemačka, Austrija, Francuska, Švajcarska, Švedska, Holandija i Belgija.
Sredina sedamdesetih godina zbog privrednih poremećaja u zemljama Zapadne Evrope, označena je kao početak novog perioda u evropskim migracijama radne snage. Ovaj period karakteriše neprihvatanje nove radne snage iz inostranstva i smanjenje broja zaposlenih stranaca. Međutim, iako je krajem sedamdesetih došlo do usklađivanja broja stranih radnika sa potrebama tržišta, ipak je bilo zapošljavanja nove radne snage, a se to svodilo na sezonsko zapošljavanje.

Vrijeme stručnjaka

Najpovoljniji privredni razvoj u razvijenim zemljama Zapada nastavljen je i u prvoj polovini sedamdesetih. Industrijski razvijene zemlje,početkom osamdesetih godina, prestaju da budu uvoznice niskokvalifikovane radne snage, opredjeljujući se sve više za uvoz stručnih kadrova, naučnika i istraživača raznih profila. To je, zapravo, dalo povoda mladim i obrazovanim ljudima da prihvate šanse koje im nudi inostranstvo, bez obzira što je to značilo veliki gubitak za jugoslovensku privredu i nauku.
Teška privredna recesija obilježila je početkom devedesetih novi period u evropskim migracijama. Takvo privredno stanje uslovilo je i sprovođenje novih elemenata migracione politike zemalja imigracije. To se ogledalo prvenstveno u sprečavanju svih vidova neorganizovanih i nelegitimnih migracija, eleminisanju uzroka migracija i stimulisanju prenošenja tehnologije znanja i kapitala umjesto apsorbovanja jeftine radne snage.
Vodeće zemlje imigracije (SR Njemačka, Austrija, Francuska) u 1992.godini donijele su niz restriktivnih propisa u cilju zaštite svojih tržišta rada od pritiska radnika iz drugih zemalja, kao i propise koji daju mogućnost brzog protjerivanja ilegalno zaposlenih radnika migranata.
Mjere nove migracione politike primjenjivane su na jugoslovenske migrante u svim zapadnoevropskim zemljama imigracije, pogotovu nakon uvođenja sankcija Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija prema SRJ.
Kao izrazito migraciono područje Crna Gora je bila uključena i u spoljne migracije radne snage u drugoj polovini DžDž vijeka. Iako ekonomski razvijene, sve ostale jugoslovenske republike bile su ranije uključene (Crna Gora 1968) i sa većim učešćem u ukupnom broju zaposlenih u inostranstvu.

Nezaposlenost – podsticaj

Prema statističkim podacima iz 1972.godine od 671908 zaposlenih radnika iz Jugoslavije u Zapadnoj Evropi 33,30% su radnici iz Hrvatske, 29,70% iz Srbije, 20,54% iz BIH, 8,19% iz Makedonije, 7,15% iz Slovenije i 1,64% iz Crne Gore.
U odnosu na broj stanovnika iz Hrvatske je bilo 5,2%, Srbije 2,4%, BIH 3,7%, Makedonije 3,42%, Slovenije 2,9% i Crne Gore 1,5% radne snage na privremenom radu u inostranstvu. Posmatrano u toj korelaciji, Crna Gora samo za 3,7% zaostaje za Hrvatskom federalnom jedinicom sa najvećim brojem radnika na privremenom radu u inostranstvu. Međutim, ono što je podsticalo migracije radne snage iz Crne Gore u inostranstvo je porast radnosposobnog stanovništva i visoka stopa nezaposlenosti. Prema podacima Republičkog zavoda za zapošljavanje, broj lica koja traže posao u Crnoj Gori iz godine u godinu je rastao. Od 1966. do 1973.godine broj nezaposlenih porastao je sa 4804 na 10285, što je predstavljalo jedan od glavnih uzroka migracije. Sa povećanjem broja migranata, postala je složena i njihova struktura. Pored poljoprivrednika koji su predstavljali glavnu migracionu masu, bilo je kvalifikovanih, visokokvalifikovanih radnika kao i onih sa višom i visokom školskom spremom. Uz to, kao specifičnost ovih migracija potrebno je istaći i zastupljenost ženske radne snage u njima. Naime, žene su se masovnije uključivale u spoljne migracije tek od 1968.godine, tako da su prema podacima iz 1981.godine, od ukupnog broja migranata iz Crne Gore 24% bile žene. Takva zastupljenost ženske radne snage bila je posljedica nepovoljnog socijalnog položaja žena u Crnoj Gori, pri čemu je u patrijahalnim porodicama osporavana mogućnost spoljnih migracija ženske radne snage.

Oživljavanje tradicije

Svi prethodno pomenuti uzroci (vanjski i unutrašnji) imali su odraza na migracije radne snage iz podgoričke opštine na privremeni rad u inostranstvu. S obzirom da su od svih crnogorskih opština, iz podgoričke opštine bile najizraženije migracije radne snage u inostranstvo, to je potrebno da se području podgoričke opštine posveti posebna pažnja, što je i predmet ovoga rada.
Kao što je Crna Gora bila jedan od glavnih žarišta migracionih procesa u Jugoslaviji, tako je to podgorička opština bila u Crnoj Gori. Nekada se sa prostora ove opštine odlazilo za plodnom zemljom, a od DžIDž vijeka za novčanom zaradom. U drugoj polovini DžDž vijeka sa industrijalizacijom i urbanizacijom, migracioni tokovi su se preobražavali u unutrašnje migracije, jer je Podgorica kao urbani centar sve više apsorbovala radnu snagu iz kraško-planinskih sela.
Krajem šezdesetih godina dolazi do oživljavanja stare tradicije odlaskom radne snage na privremeni rad u inostranstvu. Jedan od glavnih razloga za odlazak na privremeni rad bio je povećan broj nezaposlenih. Naime, broj ljudi koji su tražili posao povećavao se iz godine u godinu. Prema podacima Republičkog zavoda za zapošljavanje, u Podgorici broj nezapslenih u 1973. povećavao se više od 2 puta u odnosu na 1967.godinu.

Široka lepeza motiva

Takav procenat nezapslenosti posljedica je nedovoljne brige društveno političkih zajednica koje nijesu dovoljno vodile računa o stepenu zapošljenosti radne snage kao i o rasporedu radne snage u mjestu sa boljim uslovima za zapošljavanje, tako da su samim tim i planovi od 1965.godine tolerisali visoku stopu nezaposlenosti. Dakle, Podgorica je imala najveći stepen nezapošljenosti u Crnoj Gori. Na drugom mjestu po broju nezapošljenosti bio je Nikšić sa 1647 nezapošljenih. Međutim, navedeni broj nezapošljenih je manji od stvarnog, s obzirom na činjenicu da se jedan broj nezapošljenih nije prijavio osnovnoj zajednici za zapošljavanje kada su tražili posao u inostranstvu, a postojao je i određeni procenat latentne nezapošljenosti u seoskim naseljima. Pored nezapošljenosti značajan činilac u pokretanju radne snage na privremeni rad u inostranstvu bila je želja za boljim kvalitetnijim životom. Ona je bila izražena ne samo u gradu već i na selu. Sa tim je došla do izražaja i devalvacija seoskog rada i načina života, što je za posledicu imalo odlazak radne snage na rad u inostranstvu. To su u stvari opšti uzročnici. No njih treba razlikovati od neposrednih pobuda koje su se različito manifestovale ne samo u svakom mjestu nego i kod svake ličnosti. Tako, neposrednim ispitivanjem migranata iz sela i grada, uočena je čitava lepeza motiva. Stoga je potrebno ukazati na rezultate ispitivanja koje sam sproveo i prema kojem je od 100 anketiranih migranata (povratnika) 30% bilo motivisano na odlazak u inostranstvo radi zarade kako bi proširili posjed, sagradili ili dogradili kuću i školovali djecu. To se odnosilo na one pojedince koji su se na malom zemljišnom posjedu bavili ekstenzivnim stočarstvom i zemljoradnjom u okviru Podgorice i Tuzi. Međutim, anketa je pokazala da su migranti bili ne samo siromašni nego i imućni poljoprivrdnici iz Zete. Od ukupnog broja ispitanika oni su predstavljali 14%. Osnovni motiv njihovog odlaska u inostranstvo bio je regulisanje željenog životnog standarda u čemu ih je podsticala razlika vrijednosti između dinara i konvertibilne valute, kao i niske cijene na našem tržištu. Isto tako među njima bilo je oko 7% onih anketiranih koji su zbog zagađenosti životne sredine (slučaj Srpska kraj Aluminijskog kombinata u Podgorici) odlazili u inostranstvo da im ušteda omogući kupovinu stana u gradu, jer nijesu mogli da izvrše prodaju imanja zbog ekološke zagađenosti.

Vidjeti bijeli svijet

Među anketiranim migrantima bilo je onih koji su kao kvalifikovani i visokokvlifikovani radnici napuštali radna mjesta zbog nezadovoljstva poslom, ličnim dohotkom ili stambenim uslovima. Oni su predstavljali 11%, a motiv njihovog odlaska bio je regulisanje stambenih prilika u gradu i stvaranje uslova za bavljenje zanatskim djelatnostima.
Anketom su bili obuhvaćeni i mlađi ljudi koji su se rukovodili i drugim motivima, a naročito oni sa prekinutim školovanjem. Za njih, oko 15%, spoljne migracije su bile jedina mogućnost da vide svijet, nauče strani jezik i steknu stručnu kvalifikaciju. Među njima bilo je i onih mladih ljudi, oko 5%, koji su bili motivisani željom za dokazivanjem.
Razvojem Podgorice kao industrijskog centra, veliki broj porodica sa sela bio je nastanjen u prigradskim naseljima. S obzirom da su te radničke porodice bile uglavnom brojne, jedna plata nije bila dovoljna za njihove potrebe. Kod tih porodica u posebno teškim materijalnim uslovima života bile su djevojke. Zbog toga su se lako odlučivale na odlazak u inostranstvo. Materijalna nesigurnost u porodici i neuspjeh na ličnom planu bili su podsticaj za 7% djevojaka, a oslobađanje od patrijahalnih veza predstavljalo je motiv za 5% anketiranih.
Od ukupnog broja anketiranih 6% bile su razvedene žene kojima je osnovni motiv odlaska u inostranstvo bila zarada za stare dane.
Jedan od razloga, a zbog kojeg su se žene lako odlučivale za odlazak u inostranstvo, predstavljale su dobre saobraćajne veze sa zemljama Zapada. Takve komunikacije omogućavale su posjećivanje rodbine za vrijeme praznika i godišnjih odmora, tako da ove migracije poprimaju sezonski karakter.

Avantura se isplatila

Prvobitni odlasci u inostranstvo bili su uglavnom nelegalni jer se radilo o pojedincima koji su iz političkih ili avanturističkih pobuda ilegalno prelazili granicu. Tako su iz sela Balabani (Zeta) prvi migranti bili tri mladića koji su iz avanturističkih pobuda ilegalno prešli granicu da bi se poslije 5 godina rada vratili u rodni kraj sa velikom zaradom. Svojim primjerom oni su dali podsticaj i drugim, pa su kasnije Balabani postali žarište spoljnih migracija u Zeti. Slično je bilo i u selu Ubli u Kučima.
U podgoričkoj opštini bilo je takvih slučajeva gdje su se pojedinici odlučivali na spoljne migracije nalazeći oslonac kod političkih emigranata iz Drugog svjetskog rata.Takav slučaj bio je sa migrantima albanske narodnosti iz Tuzi i bliže okoline, koji su posredstvom političkih migranata odlazili u Francusku, Kanadu i SAD. Većina Albanaca, a naročito onih koji su se naseljavali u SAD, primali su strano državljanstvo. U toj fazi samoinicijativnog i neorganizovanog odlaska u inostranstvo, ovi emigranti su imali značajnu ulogu pri zapošljavanju rođaka, komšija i prijatelja. Takav odlazak radi zapošljavanja bio je naročito izražen kod Albanaca iz Malesije. U Malesiji nema domaćinstva iz kojeg nije bilo migranta. Bilo je slučajeva da su odlazile čitave porodice, pa je u nekim selima Malesije došlo do potpune depopulacije. Tako su brojne migracije bile iz Hota (Spinja, Skorać, Arza, Helmica, Barlaj, Gornje i Donje Drume) i Gruda (Pikalja, Prifte, Selišta, Lovka,Gurec i Krševo).

Uloga crkve

Na migracioni tok Albanaca poseban uticaj imala je Međunarodna vjerska ekumenska zajednica. Migranti albanske narodnosti (katoličke vjeroispovjesti) napuštali su rodni kraj i odlazili za SAD, s tim što su prethodno boravili u Rimu po nekoliko mjeseci. Oni koji bi prihvatili obaveze prema katoličkoj crkvi dobijali su odobrenje za SAD. Naime, u ovim prihvatilištima katolička crkva je nastojala da nekatolici prihvate katoličanstvo, tako što im se omogućavala viza za SAD. Uz to katolički kler je vršio uticaj na migrante, kako za plaćanje poreza tako i za davanje priloga za izgradnju crkava. Primjer: selo Koći u Kučima gdje je podignuta crkva za koju su uložena milionska sredstva.
Migracijama su bili zahvaćeni ne samo Albanci katoličke vjeroispovjesti nego i Albanci islamske vjeroispovijesti, ali znatno manje. Zato postoje dva razloga. Prvo, Albanci islamske vjeroispovjesti su još za vrijeme turske vladavine naselili plodne krajeve (Vladne, Šipčanik i Kotrabudan) te nijesu bili ekonomski prinuđeni na migracije. Drugo, veći broj Albanaca, muslimana, nije htio da primi katoličanstvo, pa katolička crkva nije bila posrednik pri njihovom zapošljavanju.
Za širenje spoljnih migracija imale su veliki značaj i informacije koje su dobijane od migranata. Sa povećanjem broja zapošljenih migranata, povećavao se i intezitet širenja informacija o prednosti zapošljavanja u inostranstvu. Istinitost informacija o dobroj zaradi potvrđivala se dolaskom radnika u rodni kraj sa skupocjenim kolima i velikom ušteđevinom novca. To je tako stimulativno djelovalo, da su se mladi ljudi, koji nijesu imali posla i sa većim stepenom obrazovanja lako odlučivali na odlazak u inostranstvo. Na odlazak u inostranstvo odlučivali su se i oni koji nijesu bili zadovoljni sa visinom zarade i uslovima rada na samom poslu.Širenjem informacija o radu i načinu zapošljavanja u inostranstvu stvarana su “migraciona žarišta” u prigradskim naseljima u Podgorici, jer su ova naselja bila stjecište migranata sa sela. Teški uslovi života u novoj sredini uticali su da se doseljenici sa sela lako opredijele za spoljne migracije. Na osnovu podataka Republičkog zavoda za zapošljavanje u Podgorici, može se zapaziti da su spoljne migracije iz Podgorice sve do 1968.godine bile u početnoj fazi, iako su migracije radne snage na privremeni rad u inostranstvu od 1966.godine dobile masovniji karakter.
Dakle, do 1966.godine, odnosno dok je zapošljavanje obavljano preko rodbine i prijatelja, broj migranata u toku godine bio je mali. Od 1966.godine, od kada su u Podgorici počeli dolaziti menadžeri iz SR Njemačke,broj migranata godišnje znatno se povećavao. U to vrijeme uspostavljen je direktan odnos između potencijalnih migranata i njihovih budućih poslodavaca. Menadžeri su sa sobom vodili medicinske stručnjake koji su vršili selekciju radne snage.

Gledalo se i u zube

Selekcijom su se odabirali samo mladi, zdravi i sposobni radnici. Pri tome selektori su primjenjivali najstrožije antropometrijske mjere, pri čemu su se pored opšteg zdravstvenog stanja tražile, uhranjenost, visina, snažna muskulatura pa čak i stanje zuba. Pri izboru ženske radne snage vizu za odlazak u inostranstvo mogle su dobiti samo mlade i zdrave žene sa izrazito dopadljivom fizičkom konstitucijom. I pored takvih mjera prilikom selekcije radne snage, broj odabranika bio je veliki.
U ovom periodu intezivnih odlazaka na privremeni rad u inostranstvu, pojavljivali su se i razni poslodavci koji su manipulišući radnom snagom dolazili do većih novčanih dobitaka. Uz to zapošljavanje preko posrednika nije imalo trajniju sigurnost za radnike i njihove porodice, jer su bili lišeni zijskog i invalidskog osiguranja. Zbog toga je intervencija državnih institucija pri zapošljavanju radne snage na privremeni rad u inostranstvu bila od izuzetne važnosti.
Zapošljavanje posredstvom državnih institucija vršeno je u periodu od 1968 do 1974.godine, a glavni zadatak je bio zapošljavanje nekvalifikovane radne snage i onih koji nijesu bili zapošljeni.
Posredovanje državnih institucija u procesu zapošljavanja u inostranstvu znatno se odrazilo na masovnost migracije radne snage, a je od početka 1971 do 1974.godine znatno smanjen broj radnika migranata u odnosu na 1970.godinu, kada je registrovano 403 lica. U periodu od 1968 do 1974.godine, posredstvom Zavoda za zapošljavanje, iz podgoričke opštine na privremenom radu u inostranstvu zapošljeno je 807 radnika. U tom periodu najveći broj zapošljenih registrovan je u 1969.godini kada je na privremeni rad upošljeno 286 radnika. Od tada pa do 1974.godine, njihov broj se mijenja iz godine u godinu sa tendencijom postepenog pada, da bi 1974.godine na privremenom radu u inostranstvu bilo upošljeno 6 radnika iz podgoričke opštine.

Po diktatu krize

Smanjenje broja migranata u znatnoj mjeri doprinijela su opšta svjetska kretanja. Od oktobra 1973.godine zemlje razvijenog kapitalizma zahvatila je jaka ekonomska kriza. Posljedica ekonomske krize uslovila je odluku Savezne vlade zemalja EEZ od 22.novembra 1973.godine kojom su donijeli niz mjera o neprihvatanju stranih radnika. Cilj ove mjere sastojao se u tome da se spriječe problemi koji bi mogli nastati zbog nezapošljenosti domaćih radnika. Stoga, od 1975. do 1979.godine, nije bilo zapošljavanja radne snage iz podgoričke opštine na privremeni rad u inostranstvu. Posredstvom državnih institucija u narednih godina zapošljavan je zanemarljivo mali broj. Tako od 1979. do 1992.godine na privrmeni rad u inostranstvu bilo je zapošljeno 120 radnika ili u prosjeku devet radnika godišnje.
Povećanje broja nezapošljenih i nemogućnost odlaska u inostranstvo doveli su do toga da su rođaci i prijatelji, zapošljenih na privremenom radu u inostranstvu, bili ponovo glavni posrednici u zapošljavanju. Njihovim posredovanjem od kraja 1973. do 1981.godine, sa područja podgoričke opštine, zapošljeno je 684 radnika. S obzirom da je do 1973.godine bio zaposlen 1831 radnik, u periodu od 1964. do 1981.godine provelo je na privremenom radu u inostranstvu 2515 radnika. Kada se pri tome uzme u obzir broj članova njihovih porodica od 341 člana, onda je sa teritorije podgoričke opštine bilo 2856 lica, ne računajući 48 diplomatskih predstavnika i 39 članova njihovih porodica.
U tom razdoblju od (1964. do 1981.), iz već pomenutih razloga, sa privremenog rada u inostranstvu vratilo se 699 radnika (480 iz gradskih i 219 iz ostalih naselja). Kada se broj migranata iz podgoričke opštine uporedi sa emigrantima iz drugih opština Crne Gore, može se vidjeti da je najveći broj migranata na privremenom radu sa područja podgoričke opštine, a je broj tih emigranata porijeklom iz Kolašina, Šavnika, Žabljaka i Plužina. Oni su u vrijeme industrijalizacije došli u Podgoricu gdje su bili zapošljeni u sekundarnim i tercijalnim djelatnostima. Pošto u Podgorici nijesu mogli riješiti svoje osnovne potrebe, iz njihovih redova regrutovali su se spoljni migranti (emigranti).

Stanje migranata po naseljima

S obzirom na različitost privredno geografskih uslova, porasta stanovništva i zapošljavanja radne snage na prostoru podgoričke opštine, potrebno je ukazati na stanje migranata po naseljima kako bi se prikazao uticaj pomenutih faktora na migracije radne snage u inostranstvu.
Može se zapaziti razlika u broju zapošljenih po naseljima. Ta razlika posljedica je, prije svega, razlike u uslovima života ljudi u naseljima podgoričke opštine, kao i uzroka i pobuda od kojih su zavisile migracije. Iz tabele proizilazi da je najveći broj zapošljenih radnika u inostranstvu bio iz Podgorice (683 ili 15%,sa članovima porodica 1133). Razlog za to nalazimo u činjenici prema kojoj je Podgorica u poslijeratnom periodu bila stjecište migranata sa sela, koji su se zbog neriješenih životnih potreba lako odlučivali na privremeni rad u inostranstvu.
Njihovoj masovnosti u najvećoj mjeri je doprinijelo učešće državnih institucija u regulisanju spoljnih migracija i sklapanja brojnih međunarodnih ugovora sa zemljama rada. Ali, bio je znatan broj radnika koji je otišao samoinicijativno, jer sa povećanjem broja migranata, povećao se broj rođaka i prijatelja koji su posredovali u zapošljavanju.

Od Malesije do Amerike

Kao što je rečeno u prethodnom tekstu, najviše samoinicijativnih odlazaka bilo je sa područja Malesije, nastanjene Albancima. Osim Tuzi, koji su po broju radnika emigranata (130 ili 3% od ukupnog broja radnika na privremenom radu u inostranstvu) druge u podgoričkoj opštini, brojna su bila i iseljavanja iz nekih sela Malesije: Drume (79 radnika i 235 članova njihovih porodica), Skorać (42 radnika i 132 člana njihovih porodica), Vuksanlekići (42 radnika i 108 članova njihovih porodica), Helmica (27 radnika i 86 članova porodica), Krševo (32 radnika i 79 članova porodica), Dušići (45 radnika i 59 članova porodica), Traboin (21 radnik i 52 člana porodica), Arza (21 radnik i 69 članova porodica) i drugi. To su bila sela u kojima su nedostatak obradivog zemljišta i ekstenzivno stočarstvo bili faktor ograničavanja razvoja, a samim tim i faktor stalne migracije. Odlazak u inostranstvo nije bio samo izražen kod Malisora, nego i kod stanovnika pojedinih sela Zetske ravnice. Motiv njihovog odlaska na privremeni rad u inostranstvu nije počivao na pasivnosti sela, već na želji za većim standardom koji bi im omogućio kupovinu stana u gradu i stvaranje uslova za bavljenje zanatskim ili nekim drugim djelatnostima. Od zetskih sela najviše je bilo migranata iz Golubovaca 72 (44radnika i 28 članova porodica), Goričana 70 (50 radnika i 20 članova porodica), Mataguži 55 (22 radnika i 33 člana porodica) i Balabani 53 (26 radnika i 27 članova porodica).
U vezi sa ovim potrebno je naglasiti da je od 143 naselja podgoričke opštine, njih 58 ili 40% nije imalo nijednog migranta. To su uglavnom bila sela planinskog i kraškog dijela opštine, iz kojih je Podgorica, kao industrtijski centar, apsorbovala radnu snagu. U njima je zbog toga došlo do depopulacije stanovništva, tako da su u tim selima preovladavala staračka ili inokosna domaćinstva. Stoga i nije bilo viška radne snage iz čijih redova bi se prijavljivali radnici na odlazak u inostranstvo.

Zemlje rada

Prostorni razmještaj podgoričkih migranata u evropskim i vanevropskim zemljama, predstavlja indikativnu pojavu koja ukazuje ne samo na motive nego i na razlike i obilježja spoljnih migracija.
Osnovna razlika u migracionoj politici pomenutih zemalja je u tome što je u zapadnoevropskim zemljama zapošljavanje vršeno uglavnom posredstvom državnih institucija, a u vanevropskim, drugim kanalima (posredstvom političkih emigranata, rodbine i prijatelja i sl.).
Prema statističkim podacima najviše migranata iz podgoričke opštine bilo je zapošljeno u SAD (835 ili 46% od ukupnog broja migranaga, pri čemu je učešće muškaraca bilo 37%, a žena 8%). Razlog za to treba tražiti u tradiciji migracija za Ameriku, a prvenstvno zbog albanskog stanovništva kojeg ima, poslije ulcinjske opštine, najviše u podgoričkoj opštini. U ovoj opštini oni su predstavljali glavnu migracionu masu, prvenstveno u vanevropske zemlje (SAD, Kanada, Australija i dr).Stoga je u SR Njemačkoj i pored široke mogućnosti zapošljavanja, kako muške tako i ženske radne snage, broj migranata bio 26% manji u odnosu na broj migranata u SAD.
Prema izjavama migranata, tome su znatno doprinijele i informacije o djelovanju ustaške i druge emigracije. S obzirom na veću sigurnost od reakcionarne emigracije, migranti su se opredjeljivali za Francusku koja je postala treća zemlja po broju zapošljenih migranata sa podgoričke opštine. U ostalim zemljama rada broj zapošljenih radnika bio je ispod 5% od ukupnog broja migranata.
Pripadnici crnogorske nacionalnosti bili su prisutni u svim zemljama imigracije, ali ih je najviše bilo u zemljama zapadne Evrope, prvenstveno u SR Njemačkoj u kojoj je zapošljavanje vršeno posredstvom državnih institucija. Učešće radnika ostalih nacionalnosti približno je jednako učešću u ukupnom broju stanovnika Opštine.

Više Albanaca

Razlika u načinu zapošljavanja u zapadno-evropskim i vanevropskim zamljama odrazila se i na njihovu strukturu.
Jasno se vidi da je učešće emigranata albanske narodnosti najizraženije (43%), dok je učešće Crnogoraca manje i iznosi 39% od čega 28% su muškarci. To znači da učešće pripadnika albanske narodnosti i Crnogoraca ne odgovara njihovom učešću u ukupnom broju stanovnika Opštine (broj pripadnika crnogorske nacionalnosti u Opštini je 101482 ili 76%, a albanske narodnosti 12122 ili 9%. To proizilazi iz činjenice da pripadnici albanske narodnosti predstavljaju, glavnu migracionu masu sa područja opštine u vanevropske zemlje. Tome su najviše doprinijeli politički migranti iz Drugog svjetskog rata koji su imali značajnu ulogu u zapošljavanju rođaka, komšija i prijatelja. Isto tako veliki uticaj imala je i Međunarodna vjerska ekumenska zajednica o čemu je već rečeno u prethodnom tekstu.

Negativni i pozitivni efekti

Najveći broj 58% (45% muškarci) učesnika je sa nepotpunom i završenom osnovnom školom, a 28% (21% muškarci) sa srednjom školom. Takva procentualna zastupljenost u obrazovnoj strukturi radnika na privremenom radu, u najvećoj mjeri bila je posljedica društvenog ugovora čiji je glavni zadatak bio zapošljavanje nekvalifikovane radne snage kao i onih iz kategorije suficitarnih zanimanja. Prema podacima Republičkog zavoda za zapošljavanje, u inostranstvu je bilo zapošljavanja stručno-osposobljenih radnika čak i iz kategorije deficitarnih zanimanja. To potvrđuje i činjenica prema kojoj je 3% od ukupnog broja radnika na privremenom radu bilo sa višom i visokom spremom, što je predstavljalo veliki gubitak ne samo za Podgoricu nego i Crnu Goru u cjelini.

Raznovrsni profili

Jasno se ukazuje da je profesionalna struktura radnika prije odlaska na rad u inostranstvu raznovrsnog profila. Ali, najbrojniju kategoriju u ukupnoj migracionoj masi predstavljaju poljoprivredni radnici. Od 1572 radnika koliko je bilo prema popisu 1971.godine, 46,5% su poljoprivredni radnici što je i razumljivo, jer je poljoprivredno stanovništvo tada bilo glavni izvor radne snage.
Drugu brojnu skupinu od 25,5% čine industrijski radnici koji su u periodu inudstrijalizacije apsorbovani sa sela, pa su usled nezadovoljstva na radnom mjestu (plata, uslovi rada, stan itd.) postali migranti.
Treću skupinu od 13% predstavljaju izdražavana lica, a nije zanemarljiv ni broj stručnjaka, administrativnih i uslužnih radnika.
Ono što se odmah može zapaziti je da radnici podgoričke opštine, zapošljeni u inostranstvu, imaju povoljnu starosnu strukturu. Pokazuje se da je broj migranata od 15-19 godina skoro zanemarljiv, a naročito onih muškog spola, jer vojnim obveznicima odlazak u inostranstvo nije bio dozvoljen. Migranti od 20-24 godine učestvovali su sa 10% (muški 6%), a oni od 25-29 godina sa 20% (muški 14%). Najbrojniji su bili od 30-34 godina sa 21% (muški 17%). Zapaženo je učešće i mlađih sredovječnika od 35 – 39 godina sa 15% (muški 12%) kao i starijih sredovječnika od 40–44 godine sa 14% (muški 11%). Kategorije od 45–49 godina učestovale su sa 7% (muški 6%). Odlazak starijih migranata je nepoznat. Iz priložene tabele može se zaključiti da je učešće muškaraca bilo više u svakoj kategoriji od učešća žena osim u kategoriji od 15–19 godina. Najveće učešće muškaraca bilo je u kategoriji od 30–34 godine, a žena 25–29 godina.
Najviše radnika na privremenom radu u inostranstvu boravilo je 10 godina. To su uglavnom oni koji su migrirali početkom sedamdesetih godina. Izraženo u procentima to je 15% (muški 11%). S druge strane najmanji broj je onih koji su boravili do jedne godine.

Posljedice migracije

Iako su posljedice migracije sa prostora podgoričke opštine u određenom smislu negativne, ne mogu se negirati njihovi pozitivni efekti za sredinu odakle potiču. Polazeći od činjenice, da je odlazak na privremeni rad u inostranstvu bio u znatnoj mjeri uslovljen povećanjem broja nezapošljenih, jedna od pozitivnih posljedica migracija je bila ublažavanje pitanja viška radne snage. Ono je naročito bilo izraženo u toku 1969. i 1970. godine
Njihovim odlaskom u inostranstvo povećan je i devizni priliv sredstava koji je imao posrednog i neposrednog uticaja na cjelokupnu privredu podgoričke opštine, a samim tim i privredu Crne Gore. Migracije radne snage na privremeni rad u inostranstvu znatno su se odrazile i na promjenu načina života u sredini odakle potiču. Ta promjena naročito je bila izražena u potrošačkoj kulturi i udobnosti stanovanja, jer su migranti zaradom stečenom u inostranstvu pristupili izgradnji kuća savremenog arhitektonskog izgleda i na selu i u gradu. To je naročito bilo izraženo u naseljima Zete (Golubovci, Balabani, Srpska, Cijevna i dr.). Uporedo sa izgradnjom stambenih kuća usvajana je i kultura stanovanja kao i zdravstvena, potrošačka i kultura uopšte.
Povećanje finansijske moći migrantskih porodica, stambene prilike ruralne sredine doživjele su velike promjene, a izgradnjom infrastrukturnih objekata dat je veliki doprinos urbanizaciji sela. Tako su migranti iz Tuzi učestvovali u asfaltiranju ulica, regulisanju korita rijeke Rujele i izgradnji raznih objekata.

Prednosti i mane odlaska

Migranti iz Zete učestvovali su u izgradnji fudbalskog stadiona, asvaltiranju puteva kroz selo, a Albanci iz sela Koća u Kučima uložili su 7000 DEM za izgradnju puta dugog 3 km.
Za razliku od migranata koji su na ovakav i sličan način pokazali spremnost za kolektivne akcije, kod jednog dijela migranata individualna borba za stvaranje boljih uslova života, oslabila je duh zajedništva, a time i spremnost da stupaju u kolektivne akcije. Migracija poljoprivrednog stanovništva na privremeni rad u inostranstvu imala je odraza i na osavremenjavanje proizvodnje u poljoprivredi. Naime, migranti, poljoprivrednici koji su radili na poljoprivrednim posjedima u zemljama rada, po povratku u rodni kraj pristupili su primjeni stečenih iskustava, tako da su njihovi posjedi postali prava ogledna imanja. Takav je slučaj sa migrantima iz Zete. Oni su doprinijeli osavremenjavanju proizvodnje, uvođenju novih sistema rada i novih vrsta proizvoda. Uz sve to, migracije su doprinijele potiskivanju nekih tradicionalnih vrijednosti odnosno potiskivanju folklora elementima masovne kulture. To je naročito bilo izraženo kod Roma. U njihovom životu, migracije su donijele velike promjene. Od zarade stečene u Njemačkoj izgradili su kuće savremenog arhitektonskog izgleda (primjer Roma na Vrelima Ribničkim kod Podgorice). Izgradnjom kuća, njihov život u porodici se iz osnova promijenio, počev od kulture ishrane, odijevanja do kulture stanovanja. Izgradnjom kuća oni su prestali da čergare, a njihovim stacioniranjem omogućeno je i školovanje djece.

Poremećaji u porodici

Ali, nameće se i pitanje negativnog uticaja spoljnih migracija. Poznato je da spoljne migracije negativno utiču na porodice iz kojih potiču migranti. Anketiranjem migrantskih prodica dobiveni su podaci prema kojima odlaskom jednog ili oba supružnika dolazi do poremećaja u porodici, kako u strukturi tako i u funkciji koje vrše članovi porodice u okviru domaćinstva. Odlaskom muža na duže vrijeme u inostranstvo žena preuzima porodično kormilo, čime postaje nosilac dodatnog bremena porodičnih obaveza. Pri tom, balast bremena bio je veći kod žena sa seoskog područja gdje nijesu bile pošteđene ni od najtežih fizičkih poslova. Uz to pojedine žene nijesu bile pošteđene ni od nekorektnog ponašanja svojih muževa koji, zbog izloženosti drugačijem načinu života u zemlji rada, postaju otuđeni od svojih porodica ili zasnivaju brak u inostranstvu (slučaj bračnog para iz Srpske). Za razliku od nesavjesnih, oni savjesni supružnici koji su pošli da za što kraće vrijeme zarade što više, podnosili su uz svakodnevne brige o porodici i otežano prilagođavanje, težak prekovremeni rad, kao i ucjenjivanje od strane poslodavaca koji su posredovali za odlazak u zemlje rada.
U želji za što dužim boravkom u inostranstvu, odnosno što većom zaradom, a uz to da bi sačuvali stabilnost bračne zajednice, neki migranti su odlazili sa suprugom ili pak sa čitavom porodicom. No, na taj način nijesu bili oslobođeni raznih problema, jer članovi migrantskih porodica nijesu živjeli normalnim ličnim životom, već životom pod presijom raznih okolnosti, bez obzira da li su potpune migrantske porodice u inostranstvu ili nepotpune u svom zavičaju. I u jednom i u drugom slučaju određene posledice bile su neminovnost.

Traume djece

Stresovi i razni poremećaji kojima su bile izložene migrantske porodice imali su negativnog uticaja na vaspitanje i obrazovanje djece, a samim tim i na razvitak mlade ličnosti. To se naročito odrazilo na onu djecu koja su ostala kod kuće u svom zavičaju. Prema kazivanju profesora osnovnih i srednjih škola iz Podgorice, većina migrantske djece pokazivala je devijantno ponašanje, počev od rasipništva, kocke, pa sve do težih ispada. Tome je naročito doprinijelo pomanjkanje roditeljske kontrole i ljubavi. Zbog toga je uspjeh u školi bio slabiji, a devijacije u ponašanju sve izraženije.
Većih problema nijesu bila pošteđena ni djeca koja su odrasla ili rođena u zemljama rada. Kod njih je naročito bio izražen problem prilagođavanja različitim obrazovnim sistemima. Djeca rođena u zemljama rada, kao i ona koja su u predškolskom uzrastu migrirala sa roditeljima morala su učiti strani jezik kako bi se uključila u obrazovni sistem te zemlje. Takva djeca (prema kazivanju nastavnika iz osnovne škole iz Podgorice) nijesu znala čitati ni pisati na maternjem jeziku, a samim tim nijesu ni poznavali ni kulturu svoje zemlje, pa su po povratku bili suočeni sa problemom prilagođavanja školi i društvu uopšte. Njihov povratak predstavljao je složen proces readaptacije i reintegracije, prije svega, zbog razlike u obrazovnim sistemima kao i slabih rezultata dopunske nastave i sl.
Dakle, migracije i reintegracije bile su teške traume za djecu koja su se našla u dva obrazovna sistema, a ni u jednom nijesu imala svoje pravo mjesto.

Tekst preuzet iz dnevnog lista Pobjeda

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


three × 1 =