Nema Bara do Cara: Neophodnost valorizacije istorisko –kulturne baštine dinasije Vojislavljevića

Poštovani pośetioci, objavljujemo kraći esej pod naslovom: “Nema Bara do cara: Valorizacija istorisko-kulturne baštine dinastije Vojislavljevića”, autora prof. dr Milana Gašovića. Zahvaljujemo se gospodinu Gašoviću koji je omogućio da se ovaj veoma značajan esej nađe na stranicama Montenegrine.

Objavljivanje sadržaja na našem portalu ima potpuno neprofitni karakter i služe isključivo u edukativne svrhe. Zabranjeno je preuzimanje eseja sa našeg portala i njegovo dalje reprodukovanje u drugim medijima bez odobrenja autora.

Piše: Prof. dr  Milan Gašović

Uvod

Vizija Bara koji će valorizovanjem svoje cjelovite istorisko-kulturne baštine u punoj mjeri znati koristiti svoje turističke i ukupne ekonomske potencijale, trajni je zadatak gradskih vlasti i svih njegovih građana. Zaaista, Bar, prijestoni grad dinasta Balšića i Vojislavljevića ima šta da ponudi svojim posjetiocima, pa  se čini da slogan iz naslova  ovog članka ne djeluje pretenciozno. Nema pouzdanih podataka ko je autor slogana „Nema Bara do cara“, koji tako dobro pristaje ovom čarobnom gradu. Tumači ga mogu povezivati sa velikim imperijama koje su vladale Barom tokom njegove burne istorije. Sve su one minule a ostala je naša Crna Gora, kao  nasljednica svojih prethodnica Duklje i Zete. Ono što je manje  poznato  jeste da navedeni slogan ima i crnogorsku istorisku podlogu. Naime, jedan od  najslavnijih crnogorskih  vladara, dukljanski kralj Bodin Vojislavljević bio je dvanaest godina i car Bugara. Međutim, istraživanje i valorizovanje dukljanske prošlosti Bara, nije samo važno sa ekonomskog stanovišta, već i osnova za očuvanje istoriskog pamćenja, državotvornog duha i samosvijesti crnogorskog naroda. Zato bi tim ukupnim ciljevima snažno doprinijelo podizanje spomen obilježja najznamenitijim Vojislavljevićima, knezu Vojislavu i kraljevima Mihailu i Bodinu. Odnedavno, Bar je postao nezaobilazna kruzerska destinacija. Samo jedan kruzer dovodi preko hiljadu stranih turista koje, kao što je poznato najviše interesuje istorisko-kulturna baština destinacije koju na kratko, posjećuju. Zato je cjelovita valorizacija naše istorisko –kulturne  baštine postaje imperativ.

Dosadašnja valorizovanja nasleđa

Kada je u pitanju  valorizacija svoje istorisko-kulturne baštine, Bar, kao i Crna Gora u cjelini, do sada, uglavnom oslanjao na period vladavine dinastije Petrović Njegoš, pogotovu na epohu kralja Nikole. U Baru se nalazi njegov dvorac izgrađenim u elektičkom maniru, koji izlazi na prekrasno šetalište, koje  je nazvano po našem velikom kralju. Raduje započeta rekonstrukcija dvorca, pa se nadamo da će se na njemu konačno zavijoriti crnogorska zastava, ista ona pod kojom je car junaka oslobodio Bar i dobio mnoge crnogorske bitke. Zamislimo samo koliko posjetilaca pravi selfi ili se fotografiše ispred ovoga otmenog zdanja. Sa nacionalnom zastavom na njemu, tek tada će  dvorac zablistati  u svom punom sjaju.

Grad Bar sve uspješnije valorizuje svoj čudesno lijepi  stari grad-tvrđavu, na čijoj se najvećoj kuli ponosno vije crnogorska zastava. Stari Bar je postao velika  atrakcija za mnogobrojne turiste i istraživače. Ne zna se, pouzdano kada je nastao ovaj grad. Prema istoriskim izvorima iz XI vijeka pominje se kao  Antibareos. Pa ipak nastanak drevnog Bara može se, posredno datirati na više od 2 milenijuma, koliko je stara maslina u neposrednoj blizini tvrđave u Mirovici. U svojoj burnoj prošlosti pamti mnoge gospodare, Ilire, Rimljane, Vizantince, Dukljane-Zećane, Mlečane, Turke, itd. Čuveni turski putopisac Evlija Čelebija boravio je u Baru u XVI vijeku, ostavivši o njemu sledeći zapis: „Ovaj grad se nalazi na obali Jadranskog mora. Sagrađen je od kamena u obliku četverougaonika i predstavlja vrlo vješto izgrađenu tvrđavu. U tvrđavi se nalaze vojničke kuće pokrivene ćeremitom i kamenim pločama. One, uopšte, nemaju bašča. Tu se nalazi jedna džamija sultana Ahmeta, mekteb, medresa, jedan mesdžid, žitni ambar, skladište municije, cisterne, impozantni topovi, gradska muzika i jedan opkop“. Godine 1878, Crnogorsi su ga, poslije skoro tri vijeka oslobodili od Turaka. Stari grad Bar je jako stradao prilikom katastrofalnog zemljotresa, koji je 1979 zadesio crnogorsko primorje. Otada nije naseljen, ali se postepeno iz godine u godinu, vrlo efektno obnavljaju njegove divne vizantiske palate, crkve, džamije i ostala mediteranska i orijentalna zdanja. Do ulaza u tvrđavu vodi kaldrmisana ulica u kojoj su smještene stare zanatske radnje, suvenirnice, kafei, ćevabdžinice, itd. Nedostaju samo kujundžije pa da posjetioce asocira na mostarski Kujundžiluk ili sarajevsku Baš Čaršiju.

Valiorizacija nasleđa što ga je ostavila dinastija Vojislavljevića, tek je u začetku, iako su stvorene dobre pretpostavke. Naime, legendarni pop Dukljanin(Grgur Barski) ima  ulicu u centru grada i spomen poprsje na šetalištu kralja Nikole. On je omladini grada Bara i svima nama ostavio Ljetopis, kao prvorazredno istorisko i programsko  svjedočanstvo o kraljevini Vojislavljevića i njenim  dinastima. Glavni gradsko središte nosi naziv trg Vladimira i Kosare. Na tom, nedavno, izvanredno rekonstruisanom trgu, podignut  je spomenik dukljanskom knezu Vladimiru. Odnedavno trg krasi divni reljef posvećen Vladimiru i Kosari kao simbol prijateljstva i kulturno-istoriskih veza makedonskog i crnogorskog naroda. Dar je naroda Sjeverne Makedonije Crnoj Gori. Reljef je oda jednoj uzvišenoj ljubavi i odanosti makedonske princeze Kosare i dukljanskog kneza Vladimira.      

Posebno divljenje i ponos ne samo Barana, nego i cijele naše domovine, izaziva veličanstveni spomenik podignut u barskom prigradskom naselju Tuđemili na kome piše: „Pobjednicima sa Tuđemila 1042.godina“. Ispod su ispisani  Njegoševi stihovi: „Spomenik je vašega junaštva, Crna Gora i njena sloboda“. Manje od dvije decenije, dijele nas od melenijuma daleke, velike pobjede naše dukljanske vojske nad vojskom carske Vizantije. Tuđemilska bitka nad bitkama, porodila je kneževinu Duklju-prvu crnogorsku nezavisnu državu. Na čelu dukljanske vojske je bio knez Vojislav, rodonačelnik Vojislavljevića, prve crnogorske dinastije-najdostojniji otac domovine. Čini se  da baš tu na Tuđemilu ovi bedsmrtni Njegoševi stihovi  najjače odzvanjaju, jer od te pobjede, počelo je sve crnogorsko-sve naše.

Cjelovita valorizacija istorisko-kulturne baštine Vojislavljevića

Za cjelovitu valiorizaciju barske i ukupno crnogorske istorisko-kulturne baštine, veoma su važne, do sada, pronađene povelje dukljanskih vladara, zapisi i natpisi, kao i kratki literalni tekstovi poput barskih epitafa i legende o blaženom Mikuli.

Međutim, bilo bi od neprocjenjivog nacionalnog značaja i  istoriske pravde kada bi se pronašao arhiv Barske nadbiskupije, osnovane prije više od osam vjekova. Naime, oko 1600. godine, pred najezdom Turaka, sav arhivski materijal je prenesen u Rim, đe mu se gubi svaki trag.

Pa ipak, za naše istorisko pamćenje, od ključnog značaja bilo bilo otkriće nadgrobnih ploča naših  vladara Vojislavljevića. Prema popu Dukljaninu, manastir svetog Srđa i Vakha na lijevoj obali Bojane koji danas pripada Albaniji, bio je mauzolej dukljanskih vladara. Nažalost, on nije nikada temeljno istraživan. Nadgrobne ploče, čak iako se pronađu, nalaziće se u Republici Albaniji.

 Možda nije moguće pronaći nadgobne ploče naših kraljeva, ali im se mogu podići spomenici. Dakle, za potpunu valorizaciju sopstvenog istoriskog i kulturnog nasljeđa, podizanje spomen obilježja i davanje imena ulica i trgova najznačajnijim vladarima dinastije Vojislavljevića  je istoriski imperativ.

Monumentalni spomenik knezu Vojislavu-ocu domovine u Baru

Plašt zaborava je, nažalost skoro prekrio velikog pobjednika sa Tuđemila i barskog polja-kneza Vojislava, rodonačelnika dinastije Vojislavljevića. Bar, kao i Crna Gora nema nikakvo obilježje temeljne ličnosti svoje hiljadugodišnje istorije, svog oca nacije, iako se u grbu grada  upisana 1042 godina, a 7 novembar kada se 1042 odigrala tuđemilska bitka, s pravom se slavi se kao dan Vojske Crne Gore. Možda će neko reći da je dovoljno što je podignut zaista veličanstveni spomenik tuđemilskim junacima, koji je, uzgred rečeno  prilično udaljen od centra grada. Međutim na samom spomeniku nema naznake da je tuđemilske bastadure predvodio knez Vojislav. Nakon velike pobjede nad vojskom carske Vizantije, on je stvorio nezavisnu državu koja se prostirala od Jadrana na jugu, do Morače na sjeveru i od rijeke Vojuše na istoku do Neretve na zapadu. Njegovi nasljednici su nastavili sa jačanjem i širenjem kneževine, kasnije kraljevine Duklje. Dukljanski knez Vojislav je, nesumnjivo, istoriska ličnost o kojoj piše, ne samo pop Dukljanin, nego i vizantiski hroničari Kekavmen, Skilica i dr. On je s pravom u samom temelju crnogorskog povijesnog pamćenja.

Moramo se podsjetiti da se na krunu Vojislavljevića  i neosporno crnogorsko istorisko i državno pravo, pozvao se 1910.godine crnogorski knjaz Nikola I Petrović Njegoš, prilikom proglašenja Crne Gore za kraljevinu i uzdizanje njegovog trona u rang kralja. Pred predstavnicima svih evropskih dvorova i drugim visokim zvaničnicima, on će u svojoj krunidbenoj besjedi reći: „Duboki su korijeni ovog obnovljenog kraljevstva našeg. Oni silaze do nekadašnjih zetskih kraljeva Vojislava, Mihaila i Bodina. Vrijeme je rušilo samo ono što je nad zemljom bilo, ali ono što je izidano bilo u njoj i što je usađeno bilo u srcima slobodnih gorštaka ovih planina, to nijedan silnik nije mogao porušiti. Na tom dubokom temelju smo počeli zidati i danas evo slavnog kraljevstva našeg da blista na suncu nebeskom. Vaskrsnuli smo zajedno sa krunom i obrmulo istorisko pravo naše. Vratili smo zemlji njeno staro kraljevsko dostojanstvo“.

Knez Vojislav je, dakle, širom otvorio vrata slobode, pretvorivši je u crnogorski moralni imperativ kojim su se nadahnjivale generacije naših predaka. Nakom Tuđemila, ta magičma  riječ „pobjeda“ postala je dio crnogorskog genetskog koda. Istorija Crne Gore puna je  besmrtnih podviga naših predaka. Prvi podvižnik među njima je veliki knez Vojislav-najdostojniji otac domovine, koji po principu istoriske pravde zaslužuje monumentalni spomenik u obliku konjaničke figure u njegovom prijestonom gradu Baru. Prema Dukljaninovom opisu  tuđemilske bitke “udar kneževe konjice je bio strahovit“. Litografijia iz XIX vijeka, prikazuje ga na konju nakon tuđemilske pobjede. Istoričari su dugo bili u nedoumici đe se nalazi Prapratna, za koju su kao dukljansku prijestonicu znali i Rim i Carigrad. Prema popu Dukljaninu, na području Bara, odnosno župi Prapratni(današnji Mrkojevići), nalazio se dvor kneza Vojislava. Tamo i danas postoji potok sa tim nazivom. Terenska istraživanja koja je sproveo akademik Božidar Šekularac, potvrđuju datu tvrdnju. Naime, na samom Mrkojevićkom polju, koje se ranije zvalo Prapratno polje, nalaze se privatna imanja, čiji su vlasnici prilikom oranja zapinjali za oblikovane kamene blokove. Vjeruje se da je, upravo tu bio dvor, prvo kneza Vladimira, kasnije kneza Vojislava, kao i glavna crkva u župi Prapratni. Iz razgovora sa najstarijim stanovnicima Mrkojevića, Šekularac zaključuje da je u njihovoj svijesti duboko ukorijenjeno njihovo dukljansko porijeklo. Za njega kao istraživača, mrkojevićki toponimi kao što su Kraljevo (pašnjak u selu Lunjići; njiva u selu Grdovići), te izvor Kneždevo, svjedoče sami za sebe.

Knez Vojislav je prema pisanju popa Dukljanina vladao dukljanskom kneževinom 25 godina. Umro je 1050.godine u svom dvoru u Prapratni. Sahranjen je u crkvi Svetog Andrije, čiji se ostaci, po kazivanju mještana nalaze u selu Velja Gorica u današnjim Mrkojevićima. Poslije njegove smrti, Dukljom, koja se od tada počela nazivati i Zetom, vladali su njegovi sinovi zajedno sa majkom, koja je umrla oko 1050.godine.

Spomen obilježje i ulica prvom crnogorskom kralju Mihailu Vojislavljeviću u Podgorici

Sin kneza Vojislava je došao na vlast poslije smrti svoje majke. On je Istoriski neosporno, prvi crnogorski kralj. Kralj Mihailo, nema, na žalost, nikakvo obilježje u svom prijestonom gradu, u kome se i krunisao. Dukljom je vladao od 1050 do 1081.godine. On je gradio dobre odnose sa Vizantijom, oženivši se carevom rođakom. Vizantija mu je dodijelila visoko zvanje protostapora i upisala ga među saveznike i prijatelje. Imao je dvorove u Prapratni(Bar) i Kotoru. Moć i ugled kneza Mihaila je bio veliki, pa je on to iskoristio, zatraživši od od Pape Grgura VII kraljevske insignije i uspostavljanje samostalne crkvene organizacije za svoju državu. Papa je odgovorio dukljanskom vladaru pismom u kome mu se obraća kao slovenskom kralju (Mihaeli sclavorum Regi). To pismo je sačuvano i datirano na 09.01.1078.godine. U njemu papa predlaže da mu Mihailo pošalje u Rim barsko-dubrovačkog biskupa Petra, kako bi ovaj izložio postojeću crkvenu situaciju u dukljanskoj državi. Nakon toga će donijeti konačnu odluku vezanu za samostalnost dukljanske crkve. Istovremeno, papa je poslao zastavu dukljanskom vladaru, što je tadašnja potvrda priznanja kraljevstva. Prijestolnica dukljanske kraljevine je 1080 prenešena iz Prapratne u Skadar, pa je logično da spomenik prvom crnogorskom kralju bude podignut u glavnom gradu, jer je Skadar u drugoj državi. Kralj Mihailo Vojislavljević je vladao 35 godina. Umro je 1081. godine i sahranjen sa velikim počastima u manastiru svetih mučenika Sergija i Vakha na istočnoj obali Bojane. U Stonu, pored Dubrovnika, ostala je sačuvana, do dana današnjeg, zadužbina sa njegovim ktitorskim portretom i kraljevskom krunom na glavi.

Postavljanje skulpture kralja Bodina u Podgorici ili Cetinju

Prema vizantiskom hroničaru poznatom kao Skiličin nastavljač, kralj Mihailo Vojislavljević je 1072.godin uslišio molbu makedonskih ustanika da im pošalje pomoć i  svog sina, kako bi ga proglasili za cara. S tim u vezi on zapisuje: „On im se rado odazove i sabravši 300 svojih ljudi, predade ih svom sinu Konstatinu, zvanom i Bodinu i pošalje ih u Bugarsku. Kada stigoše u Prisdianu (Prizren), tu bjehu okupljeni prvaci iz Skoplja, kojima je vođa bio Georgije (Vojteh).. i za cara Bugara proglase ga, promijenivši mu ime Konstatin u Petar III“.

Konačno postavljanje skulpture kralja Bodina na adekvatnoj lokaciji u Podgorici ili Cetinju, bio bi  početak vraćanja istoriskog duga dinastima Vojislavljevićima. Kralj Bodin je, zasigurno bio njen najmoćniji vladar. On je odmah krenuo u teritorijalno širenje Duklje, zauzevši Rašku i Bosnu. Upravu nad Raškom, povjerio je županima sa svoga dvora-Vukanu i Marku. Za svog namjesnika u Bosni postavio je kneza Stefana. Kraljevina Duklja u Bodinovo doba se prostirala od mora do sjevernih granica Raške i Bosne i od rijeke Vojuše do Neretve. Tako moćna dukljansko (zetska) država je zahtijevala i samostalnu crkvenu organizaciju, pa je kralj Bodin zatražio i dobio od Pape, potvrdu samostalnosti dukljansko-barske nadbiskupije. U datoj potvrdi poslatoj barskom biskupu Petru, koja je sačuvana i datirana na 08.01.1089.godine, između ostalog stoji: „Stoga, dakle, opštom brigom navedeni i molbi Bodina, veleslavnog kralja Slovena, zahtjevu tome udovoljavajući, smatramo i vjerujemo da je to pravedno i časno…. Krst neka se nosi pred tobom po čitavoj kraljevini Duklji“. Prema „Barskom Ljetopisu“ popa Dukljanina, kralj Bodin je bio zauzeo i Dubrovnik, kome je poklonio novoizgrađenu tvrđavu. Na jednom crtežu Dubrovnika iz XII vijeka prikazana je Bodinova tvrđava (Rocca di Bodino). Kralj Bodin je vladao  Dukljom 26 godina i pet mjeseci. Umro je 1101 godine.

Godine 2008 pronađen je olovni pečat kralja Bodina u Arheološkom muzeju u Istambulu. Na aversu se nalazi kružni natpis na grčkom jeziku koji glasi „Konstantin, protosevasteksusitast Duklje i Srbije“. Kralj Bodin ima, odavno veliku ulicu u Beogradu. Odnedavno, tri najznamenitija vladara iz dinastije Vojislavljevića (Vojislav, Mihailo i Bodin) imaju ulice u Nišu.

Dukljom koja se od 1080 godine sve više naziva Zetom, vladalo je osam kraljeva i pet kneževa. Dinastija Vojislavljevića je vladala Dukljom oko 147 godina. Nakon smrti kralja Bodina njegovu državu su potresali sukobi mnogobrojnih pretedenata na presto. Posljednji legitimni dukljanski vladar je bio knez Mihailo, koji je do svoje smrti branio zadnje ostatke  države od napada velikog raškog župana Stevana Nemanje. Njegova udovica, knjeginja Desislava je 1089.godine u pratnji barskog nadbiskupa Grgura, župana Črnehe i Crepuna i druge vjerne vlastele –morala ispred Nemanjine vojske pobjeći u Dubrovnik. Data godina se smatra krajem vladanja dinastije Vojislavljevića.

 Umjesto zaključka

Veliki crnogorski istraživač dukljanske prošlosti, akademik Pavle Mijović je rekao: „Mi možda jesmo mali, možda najmanju u Evropi, ali moramo da istaknemo ono po čemu smo značajni, ono što vrijedi i da prestanemo da bježimo od sebe i da istine o sebi sami otkrivamo“. Naš znameniti istoričar Dragoje Živković je zapisao: „Sve što se dešavalo  od arhonta Petra i kneza Vladimira naovamo, istoriski je dokumentovano i može se pratiti prema vizantiskim, latinskim i domaćim izvorima“. Pri tome, treba istaći da je prva crnogorska država Duklja bila orijentisana prema društvenim i kulturnim vrijednostima  zapadnih zemalja, čemu poslije vjekova lutanja teži i njena naslednica-savremena Crna Gora. Današnji Crnogorci, moraju, zato biti dovoljno svjesni Dukljani kako bi dobijali postojano nadahnuće za očuvanje svoje domovine.