Povodom 35. godišnjice od smrti Rajka Simonovića, patriote i komuniste i čovjeka širokih vidika, koji je spletom političkih okolnosti živio u Albaniji, objavljujemo njegovu biografiju.
Rajko SIMONOVIĆ
1925 – 1991
“Prvo sam Crnogorac, pa tek onda komunista…..“
Ponosan, politički formiran, bez kompromisa sa vlašću, sa partijaštvom, nacionalista prve klase.
Biografija:
Rajko Simonović je rođen 26. decembra 1925. u Jasenovu kod Kolašina u Crnoj Gori, a preminuo 12. marta 1991. u Elbasanu, Albanija. Osnovnu školu završio je u rodnom mjestu, gimnaziju u Beogradu (kod strica), a potom je završio trogodišnju tehničku školu u Bačkoj Palanci u Vojvodini. Radio je kao kontrolor u fabrikama, a potom u Ministarstvu industrije. Nakon donošenja rezolucije Informbiroa SSSR-a, smijenjen je sa dužnosti i imenovan za direktora tekstilne fabrike „Budućnost“, a potom je isključen iz KP Jugoslavije. Nastavio je da radi kao komunista iz uverenja i kao antitrockista, organizujući partijske organizacije koje su podržavale Rezoluciju Informbiroa, i za kratko vrijeme uspio je da u samo jednoj organizaciji pridobije 80 pristalica IB-a u Vojvodini. U takvim uslovima UDB započinje sprovođenje mjera protiv tih ljudi, i nakon što je doznao da će biti uhapšen, zajedno sa nekoliko drugova donosi odluku da pobjegne u Albaniju i prelazi u ilegalu na teritoriji Crne Gore 30.10.1948. (granica kod Vermoša pređena 11. decembra 1948.) sa odredištem ka Sovjetskom Savezu. Za prelazak u Albaniju bilo ih je četvorica: Rajko Simonović, Veljko Šćepanović, Blagota Vlahović (Veljkov rođak, invalid, uhapšen nekoliko sati pre polaska za Albaniju) i Anđelina Zečević (Veljkova supruga). Put do granice vodila je Danica Zečević (Anđelinina sestra). Svi su bili naoružani revolverima i bombama sa satnim mehanizmom. Po dolasku u Albaniju (Vermoš – noć sa mnogo snijega), prebačeni su u Tiranu, u hotel „Volga“, gde su bili smješteni mnogi emigranti, gdje Rajko navodi: „većinom je bilo ekonomskih emigranata, pomalo i političkih, a oni su uglavnom bili intriganti, karijeristi, bez ikakve političke osovine. Vrlo malo je bilo internacionalističkih komunista a i oni su bili razjedinjeni.“
Tokom Drugog svetskog rata:
Učesnik je ustanka 13. jula 1941. u Kolašinu. Partizan je od 1940. godine (dva mjeseca prije početka italijansko-jugoslovenskog rata), učesnik u gerilskim jedinicama Crne Gore, 17. jula 1941. učestvuje u formiranju partizanske brigade Komski odred (tadašnji naziv) u kojem ostaje do marta 1942. Po partijskom naređenju premješten je radi prikupljanja informacija o četničkim snagama u njegovom rodnom kraju. U tom periodu prelazi u ilegalu i suočava se sa Petom nemačkom ofanzivom, služeći u Proleterskoj brigadi. Dva mjeseca kasnije, nakon uspješno izvršenog zadatka i neutralisanja četnika, vraća se partizanskim snagama sve do potpunog oslobođenja Jugoslavije. U jesen 1943. oslobođen je Kolašin a Rajko stupa na dužnost pomoćnika komesara pri lokalnoj komandi i sekretara Komunističke omladine pri štabu bataljona. Kasnije prelazi u Devetu crnogorsku dobrovoljačku brigadu kao komandir čete. 19. aprila 1944. ga ranjavaju četnici gdje je potom smješten u bolnicu divizije Drugog proleterskog korpusa. 28 maja, iako se nije potpuno oporavio, prelazi u ilegalu nakon što Njemci opkoljavaju bolnicu. U jesen 1944. određen je za formiranje obavještajne grupe unutar Partije i organizacije Komunističke omladine u kolašinskom okrugu; dužnost koju obavlja do novembra 1945.
Odlikovan je sa dva Ordena za hrabrost, jednom Medaljom za hrabrost, jednom Medaljom službe narodu, itd. U zbiru: tri medalje, dva ordena, dva odlikovanja za oslobođenje, ukupno 7 odlikovanja i medalja. Dva puta ranjen u ratu.
Od 1939. je član Komunističke omladine, kandidat za člana partije 1942., a član partije od 5. avgusta 1943., primljen od strane ilegalne partijske organizacije u D. Marači. Obavljao je sledeće partijske dužnosti: sekretar ćelije, član biroa gradskog komiteta u gradu Krašov, član plenuma brigade, organizacioni sekretar partije u Ministarstvu industrije u Srbiji; isključen 05.07.1948. kao pristalica Informbiroa.
Političko formiranje:
Prve korake Rajko je načinio čitanjem revolucionarne literature tokom 1938.–1939., kao što su: Proces Dimitrovu u Lajpcigu, roman „Tiho teče Don“ Šolohova, roman „Majka“ Gorkog, sovjetska omladinska literatura, kao i vojni časopisi.
Odmah po dolasku u Albaniju dolazi u kontakt sa drugim grupama emigranata, uglavnom iz Jugoslavije. Kroz brojne kontakte primećuje da su te grupe razjedinjene i sa međusobnim razilaženjima; štaviše, razjedinitelji su bili Rajkovi sunarodnici koje je još u Jugoslaviji poznavao kao slabe i sumnjive karaktere, koji su kasnije postali i saradnici Državne bezbednosti. U takvim uslovima podigao je glas i uputio više pisama organima Ministarstva unutrašnjih poslova, CK Radniče partije Albanije, kao i lično Enveru Hodži, o pravima emigranata i o stvaranju partijske organizacije za emigrante. Diskusije o politici i načelima vodio je otvoreno i hrabro. U tim okolnostima, 26.06.1951. zvanično je stavljen pod stalni nadzor/prisluškivanje.[31]
Nadzor i mišljenja:
Nakon perioda 1948–1951., kada su informacije o Rajku davane usmeno kao lična mišljenja doušnika, počinje pisano izveštavanje Državne bezbednosti o svakom njegovom kretanju ili izjavi. Informacije su svakodnevne i detaljne. U tom periodu bio je smješten u Draču i Džafzotaju. Potom je premješten u Lakatund kod Valone (04.07.1956.) kao nepoželjna osoba. 25.10.1957. premješten je na boravak u grad Fier.
U materijalima nadzora evidentirano je redovno slušanje radija Beograd, Titograd, Skoplje, Pariz i Moskva, kao i nezadovoljstvo ekonomskim stanjem Albanije i prirodno poređenje sa stanjem Jugoslavije u to vrijeme. U životu jugoslovenskih emigranata značajno mjesto zauzima njihov politički rad u partijskim organizacijama, gdje se stalno i vidljivo pojavljuju razjediniteljske individue sa kompromitovanom prošlošću iz Crne Gore ili drugih djelova Jugoslavije, uz uplitanja preko tih pojedinaca angažovanih od UDB-e pod pokroviteljstvom tadašnjeg jugoslovenskog poslanstva, sa konkretnim licima iz te institucije, kao i uz intervencije albanskog Sigurimija. Ovaj sukob između grupa komunističkog uvjerenja koje su podržavale SSSR i Radničke partije Albanije i onih koje su predstavljale Titovu liniju politike bio je nit koja je pratila cio život i djelovanje političkih emigranata od prvog do poslednjeg dana, a u našem slučaju život Rajka Simonovića – život sa pravom golgotom patnje i gotovo svakodnevnim progonom tokom 43 godine.
Prijave organima Državne bezbednosti od raznih špijuna i doušnika:
10.01.1963. prijavljen je da kaže: „Ovdje ne smeš da kažeš ni jednu riječ jer te odmah strpaju u zatvor, ali znam da nijesu krivi ovi, kriva je vrsta diktature koja je na snazi, jer su oni uspostavili jaku diktaturu.“[124]
04.04.1963. prijavljen je da kaže: „Ove godine Uskrs je slavljen više nego ikada u Albaniji, i to iz inata prema režimu i NR Albaniji. Mnogi komunisti su išli u crkve, kupovali jagnjad i lijepo proslavili Uskrs.“[131]
16.10.1964. prijavljen je da kaže: „Kad bih mogao, od svom sopstvenom trošku bih podigao veliki spomenik u Fieru i stavio natpis: ‘OD JEDNOG CRNOGORCA PARTIZANA’.“[137]
20.10.1965. prijavljen je da kaže: „Ja sam prvo Crnogorac pa onda komunista i radostan sam što sam Crnogorac, jer je ovaj narod uvijek ratovao.“[178]
Maj 1968. Rajko je bio za akciju navodnjavanja u zadruzi Rasa. Tamo je napravio tri fotografije a zatim je, pokazujući ih jednom doušniku, rekao: „Lijepa uspomena za buduću generaciju, koja pokazuje primitivan rad koji smo mi sada obavili.“
08.03.1969. prijavljen je da kaže: „Svaka vlada koja dođe na vlast trudila se da mačem u ruci potlači pristalice oborene vlade, kao što ovi kažu da se likvidira koje bilo sa balistima, Italijanima, grčkim kulacima itd. i preduzimaju najekstremnije mjere, ali treba da znaju da će sutra doći druga vlada i reći će im: „Vi ste bili sa Sovjetima, Kinezima, i sa mačem će i nastaviti a pravde neće biti. Izvor svakog zla je klasna borba.“[260]
22.05.1969. prijavljen je da kaže: „Na poslu sam konstatovao 22 slučaja krađe. Kada sam počeo da radim u preduzeću za tradicionalnu radinost, te oblike krađe sam vidio na djelu u raznim sektorima. Ovdje su mnogo pokvareni i kradljivci; ako ne znaš da kradeš i lažeš, smatraju te budalom; a ako to radiš, smatraju te pametnim i podržavaju. Ipak, s jedne strane radnici nijesu krivi jer nemaju, plate su male i nisu dovoljne za život. Ali i pored toga, ovima su krađa i laž izgleda svima u krvi i džaba smo mi mislili da su Albanci pošteni i da nema ništa negativno…“[273]
24.09.1970. prijavljen je da kaže: „Albanska bezbednost je do 1970. i danas masakrirala nevine ljude bez ikakvog osnova, samo na osnovu riječi špijuna. Ovo se dešava jer su ljudi iz Sigurimija obavijeni neznanjem i neupućenošću jer je u Sigurimi primana raznorazna stoka koja ne zna šta je svijet. Danas te Sigurimi ne ostavlja na miru sa svojim špijunima, prate te, provociraju i tjeraju te da pričaš, kao da te na silu naprave nezadovoljnim i izdajnikom, a da nijesi takav.“[321]
02.02.1972. prijavljen je da kaže: „Juče je albansko sveštenstvo varalo narod u ime svetog lica, a sami su bili đavoli. Danas ovi varaju u ime besmrtnog komunizma, a sami su fašisti, veći reakcionari od jučerašnjeg sveštenstva. Socijalističke države kude revizionizam a zapravo su sve socijalističke države na istom putu kao i revizionizam.“[345]
15.05.1972. prijavljen je da kaže: (Rajkovo mišljenje o podjeli u vrijeme Informbiroa 1948.) „Tada je to bilo pitanje rivaliteta a mi kao komunisti nijesmo bili sposobni da nastavimo svoj rad, nekoga nijesu dobro shvatili a neko je i dezertirao, a u kritičnim političkim trenucima ima i žrtava – jednom riječju, strada i nevino i krivo.“[361]
24.09.1970. prijavljen je da kaže: „Ovdje nema komunista. Ljudi ovdje kradu, špijuniraju, lažu. Državni organi u preduzeću, zadruzi i vlasti hvataju žene i djevojke zloupotrebljavajući svoje položaje i nadmeću se ko će ‘uzeti’ više žena i djevojaka; upravo ti ljudi postaju vatreni komunisti i penju se na visoke položaje. A ako nekome kažeš da ima nemoralnih ljudi i upitaš ih zašto tako postupaju, oni ti sa najvećom hladnokrvnošću kažu kako smo mi fanatični, da su to naše stvari koje je dala sama priroda.“[322]
31.01.1981. prijavljen je da kaže (o prisilnom udruživanju stoke): „Ovo se radi silom, a ne voljom seljaka. Da je bilo po volji seljaka, ovo se ne bi radilo, jer nije za dobro seljaka. Sada i onaj seljak što je imao nešto sitne stoke mora da je proda protiv svoje volje. Pogledaj s kojim strahom danas seljak prodaje jednu kokošku ili nekoliko jaja, kao da ih je ukrao.“[409]
Zaključci:
Proučavanjem njegovih ličnih dokumenata, prepiski, dosijea nadzora i istražnog dosijea – Rajko Simonović se pokazuje kao politički formiran čovjek, patriota i komunista, ali i čovjek širokih vidika i empata. Njegov život pratili su brojni podvizi, žrtve i odricanja, ali je uvijek imao unutrašnju snagu da ide naprijed.
Koje je greške pravio tokom života u Albaniji? Otvoreno je sa svakim razgovarao o međunarodnim političkim zbivanjima, pravio uporedne analize načina rada u Albaniji tog vremena i stvarnog stanja radničkih masa. U razgovorima je kritikovao spoljnopolitički kurs Albanije u međunarodnoj areni. Bio je svjestan velikog ekonomskog i političkog razvoja Jugoslavije i Titovih sposobnosti kao političara, zbog čega je bio i kažnjavan. U pismu upućenom Enveru Hodži 9. jula 1965. o pravima emigranata u Albaniji piše: „…kad sam došao ovdje, našao sam mnogo ljudi, ali komunista i revolucionara malo.“ Jednostavnije rečeno: kvalifikovan politički analitičar, kako bismo danas rekli, ali u najtežem vremenu – u diktaturi. Iz tih razloga je osuđen zbog propagande i agitacije na 8 godina zatvora od 4. avgusta 1972. do 5. avgusta 1980. godine.
Dokumentovano se navodi preko 60 doušnika i provokatora (sa pseudonimima Državne bezbednosti), pri čemu su to oko 90% bili crnogorski i kosovski emigranti, kao i oko 100 službenika državne bezbednosti na svim nivoima koji su obrađivali operativne podatke, davali uputstva, vodili linije provokativnih razgovora i sprovodili neprekidan nadzor 43 godine, sve do posljednjeg dana života. Rajko je rođen i živeo u jednom od najtežih balkanskih perioda, ekonomski i politički. Danas počiva na groblju u Tirani zajedno sa svojom suprugom.
Ovaj materijal je realizovan uz neprocenjivu pomoć Udruženja Crnogoraca u Albaniji i njegovog predśednika g. Marinka Ćulafića.
Trajan VASILI
Be the first to comment