Razvoj funkcionalne i prostorne matrice naselja Gornje Seoce u Crmnici – Dipl. ing. arh. Dijana Simonović

dipl. ing. arh. Dijana Simonović
Arhitektonsko – građevinski fakultet Banja Luka

RAZVOJ FUNKCIONALNE I PROSTORNE MATRICE
NASELJA GORNJE SEOCE U CRMNICI

1. UVOD

Hronološki i strukturni pregled značajnije bibliografske građe o seoskim naseljima Stare Crne Gore rezultirao je značajnim tipološkim podacima od kojih je formiran okvir za detaljnija istraživanja i analize. Doktor Pavle Radusinović u posebnom izdanju “Naselja Stare Cme Gore” (opšti deo) daje opšti prikaz seoskih naselja. Govoreći o selu, kao o sinonimu čovekove veze sa obradivim zemljištem, ukazuje da “sem relativno malog broja izgrađenih u novije vrijeme nema kuće u čitavom ovom regionu koja počiva na obradivom tlu, njivi ili livadi.” Sela Stare Crne Gore uglavnom su razvijena uz plodne delove, u podnožjima kamenih strana i to pretežno prisojnim i na mestima zaklonjenim od vetra.

U opštem prikazu seoskih naselja dati su i njihovi osnovni urbano-morfološki tipovi:

• veoma zbijena sela,
• zbijena sela,
• polurazbijena sela i
• razbijena sela (nekadašnja privremena naselja).

Arhitektonski lik naselja Stare Cme Gore definisan je kao jednoobrazan i jednostavan. Sve do prošlog veka, brojniji je tip prizemnih kuća starijeg tipa sa malim otvorima u suhozidu, pokrivene drvenom krovnom konstrukcijom i slamom kao pokrivačem. Neke su imale tavan (“petar”) od prepletenog pruća i lepa. Kod kuća ovog tipa, koje su bile veće dužine, javljalo se više prozorskih otvora, a negde i više vrata, ili pregrada od pletera koje su odvajale deo kuće sa ognjištem od dela za spavanje.

Upotreba krečnog maltera ovaj tip kuće je dalje razvila u čvršću konstruktivnu celinu. Takođe je dovela do pojave većih kuća i kuća na sprat (“na još jedan boj”).

Drugi tip’, koji je građen do polovine prošlog veka, jeste kuća na konobi (“izbi”). Donji nivo je na zemlji i u njemu boravi stoka ili se drže bačve s vinom i sl. (“magaza”). Ovaj nivo bio je najčešće građen voltovima čiji su graditelji ponekad bili i primorski majstori. Nad voltovima (svodovima) obično je formirano ognjište i prihvatano najveće opterećenje. Gornji nivo je po svojoj prostomoj organizaciji gotovo istovetan sa prizemnicom (“pozemljušom”), od kamena je, u krečnom malteru, ali sa većim prozorima i većom površinom poda koja je obrađena.

Treci tip kuće je dvospratnica koja se počela graditi u drugoj polovini prošlog veka. Pripadala je bogatim seoskim trgovcima i povratnicima iz emigracije. Ovaj tip kuće karakteriše, osim razvoja po vertikali, i razvoj po horizontali tj. pojava podele prostora na “kužinu i kamare”. Ognjište je zadržavano kao simbol kuće, a počeli su se ugrađivati kamini. Negde se javljaju podrumi, konobe ispod voltova.

Materijali za zidanje su kameni pravilni tesanici povezani međusobno malterom i spolja fugovani. Retko su spolja malterisane. Ove kuće su, neretko, imale i terase oslonjene na zidove ili retko na stubove i konzole. Javljaju se i tremovi na stubovima i lukovima.

Kuće drugog i treceg tipa preko drvene krovne konstrukcije imaju “tiglu” (ćeramidu, kanalicu); prozorski otvori su brojniji i veći nego kod prvog tipa.

Kućište, okućnica ili dvorište prostomo zaokružuje i povezuje kuću i sve pomoćne objekte u celinu, u jedinstven sklop, koji u zajednici više takvih sklopova formira zaseok, više zaseoka selo kao naseljsku zajednicu. Ograda dvorišta je u suhozidu, a uz prednji zid kuće obično su ozidane kamene klupice (“pidžuni”) pokriveni lozom.

Imanje, glavni deo imanja zove se “zagrada, ograđe, branjevina” – obradivi prostor neposredno uz kuću.

U XV knjizi srpskog etnografskog zbornika SKA, 1910. god. Andrija Jovićević piše o Riječkoj nahiji u Cmoj Gori. Upoređujući kuće Riječke i ostalih staro-crnogorskih nahija ukazuje na sličnosti između Crmničke, Zetske i kuće Riječke nahije. Takođe daje tipologiju sela kao i tipologiju kuća na ovim prostorima.

Bitne pretpostavke za formiranje seoskih naselja bile su: voda, put, ispaša, šuma i obradivo zemljište. Ukoliko nije bilo izvora vode, za selo se biralo mesto koje je pogodno za izgradnju bistirni (“ublova”) – cisterni za vodu.

Seoske kuće gradile su se najčešče po obodu obradivog zemljišta, na kamenitim stranama i zaravnima brda koja zakriljuju prostor plodnog zemljišta.

Motiv obradivog zemljišta odlučujuči je u formiranju sela. Tamo gde je malo plodnog zemljišta, kuće se povlače uz padine koje ga okružuju, nižu se jedna uz dragu i organizuju domaćinstva u suženom prostoru.

Odbrambeni motiv je takođe uticao na zbijenost naselja. Naravno, kad su sela nastajala, mogla su biti razbijenog tipa, ali vremenom selo se zgušnjavalo i postajalo zbijeno. Kada obradivog zemljišta u selu ne bi bilo dovoljno za povećan broj domaćinstava, pojedinci bi se selili dalje na imanja.

Duvanje hladnih i jakih vetrova opredeljivalo je u izboru zaklonitih mesta, prisojnih strana i kotlina.

Na zbijenost sela uticao je i motiv organizacije zajedničkih aktivnosti. Put, ubao, guvno, crkva, mlin i pazar grade se zajednički i pripadaju svima. Povećanje broja domaćinstava uticalo je na podelu u okviru zadruga i u određenom momentu zahtevalo gradnju novog guvna, ubla, probijanje novih ulica između kuća, od kuće ka vodi, šumi, obradivom zemljištu, crkvi, pazaru. Sve ulice kroz selo slivale su se na glavni put – ulazak i izlazak iz sela.

Starija sela imaju svoju crkvu i groblje oko nje. Crkva se obično gradila na kraju sela, malo podalje od kuća. Imala je ograđeno dvorište i u njemu groblje. Negde je crkva u središtu sela, a kuće se nižu oko nje; ima slučajeva da je jedna crkva saborna za više sela.

Mnoga sela imaju jedno guvno ili više njih, ukoliko je selo veće, sastavljeno iz nekoliko zaselaka. Guvno je kružnog oblika, prečnika oko 6 do 8m, popločano i izrađeno tesanim kamenom, a ograđeno zidom pola metra visine sa prolazom. Služilo je da se na njemu vrše pšenica, sedi, igra oro. Obično je građeno na blago uzdignutom mestu i nešto izloženo vetru, da bi se žito lepo i lako vilo.

Ispod guvna su nekad građene bistirne, ali ne jedino na takvom mestu. Izbor mesta za bistirnu bio je veoma važan. Nisko, u podnožju, u uvalama tražilo se mesto na kome će se bušenjem naići na živu podzemnu vodu ili se u bistirni sabira i filtrira kišnica.

2. POSEBAN OSVRT NA SEOSKA NASELJA U CRMNICI

Govoreci o ruralnim naseljima krševite Cme Gore, o bitnim elementima njihove fizičke i funkcionalne matrice, neizbežno se nameće zaključak da su one zapravo sinonim gradske, urbane matrice, sa svim samosvojnim i oplemenjujućim slojevima ambijentalnosti.

Karakteristično je da preovlađuje polurazbijeni i zbijeni tip sela, zapravo selo »sastavljeno iz više “grozdova” – zaselaka.

Među brojnim naseljima ruralne i agrarne strukture, kao slikovit primer prethodno iznesenog stava, i kao reprezenti tradicionalne graditeljske baštine izdvajaju se seoska naselja Crmnice.

Ruralni, ali i gotovo urbani sklop crmničkih sela, nataložio je u sebi sve istorijske i ambijentalne osobenosti graditeljskog nasljeđa i sačuvao graditeljski kod kojim se nepogrešivo odmeravala proporcionalnost i uravnoteženost u stambenom graditeljstvu.

Crmnička kuća, kao tipična stambena jedinica, složenog je arhitektonskog sklopa: kuća (prostorija sa ognjištem i kamare), konoba pod voltovima (za pravljenje i čuvanje najčuvenijeg crmničkog vina), petar ili tavan (za sušenje mesa ili ribe) pod dvovodnim krovom pokrivenim ćeramidom (tiglom) i terasa sa “pidžunima”, nad voltovima potpuno ili delimično natkriven trem; sve su to elementi koji su organizacijom domaćinstva i različitih aktivnosti vezani u čvrst, promišljen i funkcionalan arhitektonski sklop.

Počevši svoj razvoj kao jednodelna kuća sa ognjištem, crmnička kuća postepeno se širila i uspinjala – dodavale su se kamare (sobe) po horizontali ili po vertikali. Svaka nova generacija dodavala je svoju jedinicu onoj staroj, stvarajući niz ili urbani sklop stanovanja i privređivanja. Više sličnih skupina kuća povezivalo je zajedničko guvno, bistirna, crkva i put.

Svi ovi prostorno-funkcionalni elementi usklađeni socijalnim i prirodnim, formirali su sela, ruralna naselja sa primetnim urbanim karakteristikama.

Težište ovog rada zapravo je pokušaj da se analizom prostorno-funkcionalne matrice seoskog naselja Gornje Seoce (nalazi se 8km jugoistočno od Virpazara), remodeluje razvojna linija naselja, prepoznaju ključni elementi pri nastajanju, jačanju (usponu) i nestajanju, tačnije, postepenom gašenju ovakvih naselja koja su brojna u Cmoj Gori.

Prvi pomen Seoca datira iz 1296. god. ‘, a slično je i u Povelji kralja Milutina 1318. god.: “Selca”. Seoca (Gornja i Donja) nalaze se na granici između dve oblasti – Crmnice i Krajine. 1614. god. Marijan Bolica , mletački podanik, napisao je Opis Skadarskog sandžakata, i Selca svrstava u Krajinu. Od 1860. god. Selca i Krnjice su pripala Crmnici. 1878. god. kada je crnogorska Krajina oslobođena od Turaka, oba ova sela su odvojena od Crmnice i data Krajini. Andrija Jovicevic , stavlja Seoca u oblast Crmnice. Mnoga crmnička sela u doba Nemanjića su ustupana kao metosi manastiru Sv. Nikola na Vranjini.

Zbog ograničenog obima rada bavimo se u daljem tekstu samo Gornjim Seocem i Radušem (sezonskim naseljem). Bitno je navesti da je Donje Seoce vezano za Gornje, ali ipak samosvojno i posebno.

Po predanju koje se može čuti od starijih stanovnika Seoca, naseljavanje Gornjeg Seoca započeo je monah Ratko Orlandić iz pomenutog manastira na Vranjini.

Gornje Seoce smestilo se na sedlu između planine Golik i Gomionice sa obe strane puta Virpazar – Ostros.

Najstarije jezgro Gornjeg Seoca po svoj prilici je sa desne strane puta ka Ostrosu. Ova strana sela je donekle osojna, dok je drugi zaselak sa leve strane puta na prisojnoj strani. Pomenuto jezgro u zaseoku Popovići ima karakteristike naselja zbijenog tipa. Ovde su se kuće oslanjale jedna na drugu i formirale niz.

Kuće su kamene pokrivene “tiglom” dvoslivno. Radi se o kućama na sprat – gore se stanuje i boravi, a dole je konoba i izba. Uočavaju se dve kuće tipa kule uz pozemljušu.

Sa glavnog puta kojim se do sela dolazi račva se ulica koja vodi do zaseoka Popovića. Ovo raskršce je važno mesto u Gornjem Seocu – osim ulice koja vodi u Popovice postoji još jedna ulica u osojnom delu, a od nje kreću još dve ulice ka prisojnoj strani sela. Sa tog raskršća se odvaja put koji vodi pored seoske crkve do Donjeg Seoca, a od nje vijuga staza izgrađena masivnim kamenim blokovima između terasastih imanja Donjo-seočkog atara, sve do ribarskog naselja Raduš na Skadarskom jezeru.

Gornje Seoce je selo bez izvora žive vode, mada je iznad sela Svitovica, neka vrsta prirodne vodene kaptaže.

Neposredno uz glavno seosko raskršće nalazi se zajednički seoski ubao (bistirna) večih dimenzija koja je izgrađena za vreme Kraljevine Jugoslavije. Zanimljiv je podatak da su sredstva za izgradnju dobijena prodajom prava na ribolov na Radušu u trajanju od godinu dana. Pored bistirne još je jedan zajednički, javni prostor, smešten uz raskršće. Spomen-park posvecen 13-o julskom ustanku 1941. godine, izgrađen je na nacionalizovanom zemljištu.

Zajednička bistirna ili ubao, osim svog utilitarnog karaktera, imala je ulogu seoskog trga ili možda skupštine na kojoj su se rešavala sva važna pitanja u selu i donosile sve važnije odluke u selu.

Ubao je smešten u centralni prostor sela, a takođe je na nižem terenu u odnosu na druge izgrađene strukture. Zahvaljujući svom položaju u središtu amfiteatralno oblikovanog prostora, ovo mesto poseduje odlična akustična svojstva.

U zaseoku Ivovića, na prisojnoj strani sela, smešten je veći broj kuća. Iako nešto mlađa celina, zanimljiva je po svojoj gotovo zbijenoj grozdastoj strukturi.

Fizički sklop ovog zaseoka sastavljen je iz više manjih sklopova, podcelina koje svojom zbijenom strukturom jasno rekonstruišu pređeni razvojni put. Jednostavno je čitati kako su jedna za drugom nastajale ove jedinice: kako se na prvu kuću nastavljala sledeća ritmom koji je programirao prirodni biološki kod razvoja porodične zajednice, zadruge, bratstva i dalje…

Sve do vremenske tačke u kojoj bi prostor koji je zajednica zahvatala, prestajao da funkcioniše bez zastoja; tada bi se njeni delovi preseljavali nešto dalje i formirali postepeno još jedan sklop.

Formirani sklopovi međusobno su povezivani uskim, vijugavim ulicama i stepenicama i takođe su prosecani ulični pravci do svih zajedničkih prostora.

Takav zajednički prostorni element bilo je guvno. U zaseoku Ivovića postoje dva guvna nešto mlađa od onog u Popovićima. Guvno u središnjem delu zaseoka zauzima poziciju koja je obezbeđivala provetrenost, osunčanost i otvorenost. Imalo je višeslojnu namenu: na njemu se odvijalo vršenje pšenice, okupljalo se da bi se razonodilo ili većalo o nekom problemu.

Izgrađeno je od pritesanog, bolje obrađenog kamena po principu da svi javni ili zajednički objekti zaslužuju nešto reprezentativniji izgled. Imućnije kuće su gradile i sopstvenu bistirnu.

Kuće su građene kamenom u krečnom malteru (mada je u novijem periodu kao vezivno sredstvo pri obnovi starih kuća korišten cementni ili produžni malter). Kameni blokovi na uglovima i oko prozora i vrata obrađivani su do finije teksture, dok su oni u sastavu zidnog platna nešto grublje obrade.

Krovovi su dvovodni, a pokrivač je ćeramida koji se još preko obezbeđivao od jakih vetrova kamenjem.

Arhitektonski sklop ovih kuća razvijao se od jednodelne “pozemljuše”, preko dvodelne i trodelne prizemnice, zatim preko kuće na voltovima, kuće na sprat višedelne prostorne organizacije, do kule “fortice” (koja je obično pripadala imućnijem ili značajnijem seljaninu i bila u “dalekom srodstvu” sa palatom iz primorskih gradića).

Stanovnici Gornjeg Seoca bavili su se pretežno zemljoradnjom, zatim stočarstvom, vinogradarstvom, ribolovom i pčelarstvom. Obradivo zemljište koje se terasasto spušta zapadno do Sopota (ovim klancem i potokom Gornjo-seočki atar se graniči sa Godinjskim atarom) i istočno do Donjoseočkog atara.

Seoski atar je u međuratnom periodu bio veći za izvestan broj obradivih раrcela koje su se nalazile sa druge strane jezera, ispod Žabljaka Crnojevića. Na tim parcelama uzgajana je pšenica, a na njive se odlazilo čamcima sa Rajca (Limana) u Godinjskom zalivu. Ovde su Seočani imali i nekoliko kamenih kuća u kojima su boravili sušeći ribu, najčešče u toku novembra i decembra meseca.

Na lokalitetu “Povrh Sopota” sa koga se pruža lep pogled na jezero, na središnjem uzvišenju uokvirenom imanjima, nalaze se ostaci jednodelne pravougaone građevine sa polukružnim istočnim zidom koji bi mogao biti apsida. Građena je u suhozidu poput sličnih “čobanskih crkvica” iz krševitih predela. Ovo mesto, inače neposećeno, na Markov-dan, seosku slavu, svake godine u maju oživi: Seoska litija sa Markovim krstom kreće se kroz čitavo selo i zaustavlja na ovom mestu.

Analizirajući funkcionalni, organizacioni sklop Gornjeg Seoca, dolazimo do zaokruženog prostora sela pored matičnog seoskog naselja, Seoce je sve do posleratnog vremena ravnopravno živelo i privređivalo u još dve privremene naseljske grupacije.

Jedna je ribarsko naselje Raduš na obali jezera u kojem su svoje kuće imali Donjo-seočani. Drugo naselje privremenog karaktera je planinski katun ili “tor” i nalazilo se u Pepićima ispod Golika i iznad Sopota. U Pepićima su, pored Seočana, imali značajno velike katune stanovnici crmničkog sela Limljana i Boljevica.

Oba sezonska naselja se već dugo ne koriste. Gornje Seoce je danas selo sa nekoliko desetina stalnih stanovnika, uglavnom starijih.

Raduš je naselje osnovano na principu zajedničkog vlasništva i zajedničkog ribolovnog režima. Taj je režim vekovima važio kao zakonsko pravilo.

U knjizi Pavla Mijovića “Ipak nasleđe” nailazimo na podatak o jednoj presudi Velikog suda iz 1872. god. u sporu koji je nastao kada su stanovnici Krnjica (susednog sela): “… posadili vrbe u Danbrod, a Seočani ćau da ih poskubu … Potle toga na nekoliko dana Krnjičani zatražiše ne samo da vrbe sade nego i da love karićima kao i mi u Danbrod, Raduš. Ali nazad 30 godina Krnjičani nijesu sadili vrbe nikad, a Seočani lovili su vazda”- izveštava kapetan Kapetanije Seočke Niko C. Lekić. Veliki sud je doneo presudu da voda ostane Seočka, a gora Krnjička kao i do sada.

Ribarsko naselje Raduš smešteno je na samoj obali na mestu gde se u jezeru nalazi “oko” dubine 44 m. Duboka voda ovog uskog zaliva ima obilje ribe. Još je Vuk Karadžić, opisujući svoje putovanje Cmom Gorom, za Raduš napisao da je to mesto gde veslo kada se pusti stoji uspravno u vodi, ne tone – toliko je bogato ribom.

Raduš je naselje zbijenog tipa. Kuće su kamene, kvadratne ili pravougaone osnove, pokrivene krovom od kanalice. Nižu se jedna do druge formirajući nekoliko nizova.

Nizovi su međusobno povezani uskim prolazima (ulicama). Na najisturenijem mestu u Radušu nalazi se dok, pristanište. Nekada je to bilo mesto na kojem je pristajao brod koji je saobraćao od Rijeke Crnojevića i рrеко Bojane izlazio na more.

Zaustavljao se u svim većim jezerskim “marinama”: Virpazaru, Radušu, Murićima, sve do Ade na Bojani, a onda morskom obalom.

Veliki broj kuća u Radušu su dvojne, sa dva ulaza i zajedničkom terasom. Negde je jednoprostorna kuća sa dva ulaza jednostavno podeljena pregradom od pletera. Na ovaj način formiran je i tavan.

Obzirom da je ova kuća, osim stambene, trebala da zadovolji prvenstveno prerađivačku delatnost (pripremu i sušenje ribe), u arhitektonskom sklopu kuće sa Raduša, pojavljuju se elementi otvora u zidnom platnu u visini tavanskog prostora, radi jače cirkulacije vazduha koja je potrebna za sušenje ribe. Zatim, tu su i zidane posude velikih dimenzija za soljenje ribe.

Kuće su zidane grubo obrađenim kamenom sa posebnom obradom uglova, dovratnika i doprozornika.

Selo je imalo i bunar, danas zapušten.

Prostorna matrica naselja je jednostavna – formirana je tako što su dugi ansambli kuća raspoređeni u dva do tri niza polazeći od same obale i prateći liniju zaliva (raspored izohipsa).

Između ovih izduženih nizova formirale su se ulice. Na kraju nizova, kao ključ ili kao reper, nalazi se pristan.

Stanje objekata je evidentno loše. Nekoliko kuća je srušeno, veliki broj ih je bez krova, bez međuspratne i tavanske drvene konstrukcije. Dve kuće su obnovljene, ali ne na adekvatan način: jedna je pokrivena limenim krovom, a kod druge su u većoj meri korišteni beton i malter, tako da su sve one tipične odlike vezane za način zidanja, materijal, za obradu fasada, detalje i sl. ostale neprimenjene. Ostaje pitanje šta nanosi veću štetu postojećem fondu tradicionalne arhitekture: da li nebriga i prepuštenost zubu vremena ili neadekvatne sanacije i preoblikovanja.

3. ZAKLJUČAK

Ruralno-urbani sklop Gornjeg Seoca i Raduša, kao i tipični arhitektonski sklopovi analizirani u radu, samo su primer bogate i uravnotežene graditeljske baštine ovog podneblja.

Kao i u gradovima, tako su i u ovim seoskim naseljima poštovalni principi proporcionalnosti u građenju, a skladnost ambijentalnih celina uspostavljana je prirodno, spontano. Tako su seoske crkve, guvna i ublovi (kao bitniji javni i zajednički prostorni elementi) građeni tesanim, fino obrađenim kamenom, po istom principu kao i u gradovima.

Vrednosni slojevi koji su nataloženi u ovim ruralnim zajednicama (arhitektonski, urbanistički, etnološki, istorijski i kulturni) izoštravaju potrebu da se ovim sredinama posveti odgovarajuća i stručna briga.

Nekada naselja sa brojnim stanovništvom, aktivnostima, objektima visoke graditeljske vrednosti, danas su gotovo napuštena sela koja se neumitno gase, propadaju, pretvarajući se u gomile kamena.

Neophodan je aktivan i promišljen odnos prema ovim i sličnim naseljima koja u sebi čuvaju potencijale i resurse. Pre svega, to su graditeljski obrasci koji su važili vekovima i koji se mogu stilizovati i remodelovati shodno današnjem vremenu. Zatim, to su turistički potencijali koje treba aktivirati, ali na nov, altemativni način. Pomenuću za кrај mogućnost oživljavanja ribarskih naselja na Skadarskom jezeru (kao što je Raduš), povratak tradicionalnom načinu ribolova i prerade ribe (ali na takav način gde će novu generaciju turista- dočekati domaćini kraj ognjišta obnovljenih kamenih kuća nudeci ih čuvenim crmničkim vinom i tek ulovljenom ribom); mogućnosti ponovnog otvaranja plovnog puta od Rijeke Crnojevića рrеко Virpazara i Raduša do Ade na Bojani, i dalje morskom obalom; obilasci manastirskih kompleksa na ostrvima na jezeru.

Ovo su samo neke od mogućnosti koje se nude kao konstruktivan odgovor na ono što ova sela danas jesu.

Tekst preuzet iz knjige:
Tradicionalna arhitektura Crne Gore

Univerzitet Crne Gore
Građevinski fakultet

Monografija
Podgorica, 2005.